مرد 2 هزار ساله در «ایران باستان»
شاید شما چند روز پیش تندیس این بزرگ‌زاده اشکانی را که با گونی‌های شن و فویل‌های ضدآتش پوشیده شده بود دیده باشید. شاید هم تصویرش را در یکی از کتاب‌های تاریخ دیده باشید. این تندیس که به «مرد شَمی» هم معروف است در موزه ایران باستان در تهران نگهداری می‌شود. اگر می‌خواهید درباره این تندیس و دوره‌ای که در آن ساخته شده است بیشتر بدانید اطلاعات عمومی این شماره خوراک شماست.
ایران باستان در «شمی»
تندیس مرد شمی یکی از اصلی‌ترین آثار دوره اشکانی است که قدمتش به حدود دو هزار و 100سال پیش می‌رسد. سال 1312 وقتی چند کارگر داشتند در حوالی روستای «گله چندار» روستای شمی شهرستان ایذه، پی کندن برای ساخت‌و‌ساز بودند با این تندیس مفرغی برخورد می‌کنند. این باعث شد باستان‌شناسان به اهمیت این منطقه پی ببرند و در آن منطقه به کاوش بپردازند. بعد از این کاوش‌ها آثار ارزشمند دیگری از دوره اشکانی پیدا شد که آن‌ها هم به موزه ایران باستان منتقل شدند. خیلی‌ها معتقدند بخش‌های مختلف این تندیس 194سانتی‌متری یا مرد الیمایی به صورت جداگانه ساخته شده و سرهم شده‌اند.
مرد سوارکارِ مفرغی
همان‌طور که گفتیم تندیس بزرگ‌زاده اشکانی از جنس مفرغ ساخته شده است و این حکایت از دانش اشکانیان در فلزکاری به‌ویژه ریخته‌گری پیکره‌های بزرگ دارد. در دوره اشکانی، مفرغ (آلیاژ قلع و مس) به عنوان یک ماده مهم در ساخت اشیا مختلف مورد استفاده قرار می‌گرفت و فلزکاران آن دوره توانایی خود را در این حرفه با آثار مفرغی زیاد-از زیورآلات گرفته تا طروف و تندیس- که به جای مانده، نشان داده‌اند. آرایش موها و پوشش آن مانند سوارکاران آن دوره است. بالاپوش یقه هفتی و شلوار بر تَن دارد و کمربندش با پلاک‌های فلزی آراسته شده است. دست راست این تندیس به‌صورت کامل و دست چپ آن از مچ به پایین وجود ندارد. برخی این تندیس را پیکره سورنا، سردار بزرگ اشکانی‌ها می‌دانند که از دیدگاه باستان‌شناسی و پژوهش‌های دانشی نادرست است.
ساخت تندیس با موم گمشده
باستان‌شناسان می‌گویند تندیس بزرگ‌زاده اشکانی را به شیوه «موم گمشده» درست کرده‌اند. در این روش اول تندیس را با موم می‌سازند و روی آن را با ماده‌ای به نام اِنگار که شبیه گچ است می‌پوشانند. بعد آن تندیس را از قسمتی مثلا گردن داخل دیگ بزرگ مسی که در آن فلز گداخته ریختند می‌گذارند. این دیگ مسی یک سوراخ داشته است که وقتی فلز گداخته را روی تندیس می‌ریختند، مواد گداخته جایگزین موم می‌شده و بقیه هم به بیرون هدایت می‌شده است. در این روش چون موم خیلی راحت شکل و فرم پیدا می‌کند و می‌توان جزئیات را روی آن پیاده کرد انتخاب شده است. وقتی آن ماده گچ‌مانند روی موم را می‌پوشاند تندیس بدون این که نیاز به پرداخت داشته باشد، مومش ذوب می‌شود و به همین دلیل به آن موم گمشده می‌گویند.
ایران باستان در «شمی»
تندیس مرد شمی یکی از اصلی‌ترین آثار دوره اشکانی است که قدمتش به حدود دو هزار و 100سال پیش می‌رسد. سال 1312 وقتی چند کارگر داشتند در حوالی روستای «گله چندار» روستای شمی شهرستان ایذه، پی کندن برای ساخت‌و‌ساز بودند با این تندیس مفرغی برخورد می‌کنند. این باعث شد باستان‌شناسان به اهمیت این منطقه پی ببرند و در آن منطقه به کاوش بپردازند. بعد از این کاوش‌ها آثار ارزشمند دیگری از دوره اشکانی پیدا شد که آن‌ها هم به موزه ایران باستان منتقل شدند. خیلی‌ها معتقدند بخش‌های مختلف این تندیس 194سانتی‌متری یا مرد الیمایی به صورت جداگانه ساخته شده و سرهم شده‌اند.
مرد سوارکارِ مفرغی
همان‌طور که گفتیم تندیس بزرگ‌زاده اشکانی از جنس مفرغ ساخته شده است و این حکایت از دانش اشکانیان در فلزکاری به‌ویژه ریخته‌گری پیکره‌های بزرگ دارد. در دوره اشکانی، مفرغ (آلیاژ قلع و مس) به عنوان یک ماده مهم در ساخت اشیا مختلف مورد استفاده قرار می‌گرفت و فلزکاران آن دوره توانایی خود را در این حرفه با آثار مفرغی زیاد-از زیورآلات گرفته تا طروف و تندیس- که به جای مانده، نشان داده‌اند. آرایش موها و پوشش آن مانند سوارکاران آن دوره است. بالاپوش یقه هفتی و شلوار بر تَن دارد و کمربندش با پلاک‌های فلزی آراسته شده است. دست راست این تندیس به‌صورت کامل و دست چپ آن از مچ به پایین وجود ندارد. برخی این تندیس را پیکره سورنا، سردار بزرگ اشکانی‌ها می‌دانند که از دیدگاه باستان‌شناسی و پژوهش‌های دانشی نادرست است.
ساخت تندیس با موم گمشده
باستان‌شناسان می‌گویند تندیس بزرگ‌زاده اشکانی را به شیوه «موم گمشده» درست کرده‌اند. در این روش اول تندیس را با موم می‌سازند و روی آن را با ماده‌ای به نام اِنگار که شبیه گچ است می‌پوشانند. بعد آن تندیس را از قسمتی مثلا گردن داخل دیگ بزرگ مسی که در آن فلز گداخته ریختند می‌گذارند. این دیگ مسی یک سوراخ داشته است که وقتی فلز گداخته را روی تندیس می‌ریختند، مواد گداخته جایگزین موم می‌شده و بقیه هم به بیرون هدایت می‌شده است. در این روش چون موم خیلی راحت شکل و فرم پیدا می‌کند و می‌توان جزئیات را روی آن پیاده کرد انتخاب شده است. وقتی آن ماده گچ‌مانند روی موم را می‌پوشاند تندیس بدون این که نیاز به پرداخت داشته باشد، مومش ذوب می‌شود و به همین دلیل به آن موم گمشده می‌گویند.