printlogo


شمارش معکوس تا روز صفر
صادق غفوریان


همدان در سال 1401 وقتی منابع آبی سد اکباتان به کف رسید، برای سه هفته با قطعی آب مواجه شد و پس از سه هفته تا چند روز نیز آب گل آلود در لوله ها جاری بود؛ این وضعیت یعنی روز صفر. حالا متخصصان و وزارت نیرو از بحران جدی آب به دلیل 40 درصد کم بارشی و خالی بودن سدها و شدت گرما خبر می دهند و احتمال قطعی آب در بخش هایی از کشور را هشدار می دهند.
​​​​​​​
وزیر نیرو: آب نیست، چاره ای نداریم جز...
وزیر نیرو روز گذشته در سخنانی نگران کننده گفت:  به‌خاطر این که از هدررفت آب ناشی از فرسودگی شبکه کم کنیم، یک مقدار افت فشار آب را اعمال کردیم. آب نیست و باید با این وضعیت مقابله کرد، مردم ما را ببخشند، چراکه چاره‌ای جز این نداریم.
فقط 2 تا 3 هفته فرصت صرفه جویی
اما این روزها ماجرای هشدار «روز صفر» برای وضعیت کنونی آب به ویژه برای تهران، از صحبت های دکتر بنفشه زهرایی، استاد مدیریت منابع آب دانشگاه تهران و دبیر پیشین کارگروه ملی سازگاری با کم آبی به میان آمد که گفت: سدهای تامین آب تهران وضعیت خوبی ندارد برای نمونه سد ماملو در شهریورماه از مدار خارج خواهد شد. پس از آن، به ترتیب، سدهای لار، لتیان و کرج نیز دیگر توان تامین آب را نخواهند داشت. این هشدار جدی نشان می‌دهد که ما در مسیر یک بحران تمام‌عیار آبی هستیم. سال 1401 هم بخش مهمی از آب همدان که از سد اکباتان تامین می‌شد، همانند آنچه امروز درباره سدهای تهران هشدار داده می‌شود، به دلیل خشکسالی شدید و کاهش بی‌سابقه ورودی آب، به‌تدریج خالی شد و در نهایت، قادر به تأمین آب شهر نبود. در پی این وضعیت، قطعی‌های طولانی‌مدت آب در همدان رخ داد و تامین آب از طریق تانکر، توزیع آب معدنی و حتی انتقال اضطراری از سایر استان‌ها در دستور کار قرار گرفت. اما واقعیت فراتر از مداخلات فنی بود: مردم تحت فشار شدید قرار گرفتند، زندگی روزمره مختل شد، سالمندان، کودکان و بیماران در تنگنای جدی قرار گرفتند و تجربه‌ای تلخ از بحران مدیریت‌نشده به‌جای ماند. امسال برای تهران بسیار محتمل می بینم چنین اتفاقی بیفتد. اگر مردم تهران تمایل دارند، آن سناریوی آخرالزمانی همدان را تجربه نکنند واقعا باید در مصرف آب صرفه جویی کنند.
باران؛ یک چهارم متوسط جهانی
وضعیت بارش های ایران به اندازه یک چهارم متوسط جهانی است. زهرایی می گوید: بررسی آمارهای بارش از سال ۱۳۷۶ تاکنون نشان می‌دهد که در ۱۹ سال، میانگین بارش کشور کمتر از متوسط درازمدت بوده و تنها در هفت سال، این میزان اندکی از میانگین بلندمدت فراتر رفته است. عدد میانگین درازمدت نیز با اختلاف نظرهایی همراه است، اما اغلب ۲۴۰ میلی‌متر به‌عنوان میانگین بارش سالانه کشور ذکر می‌شود؛ عددی که تقریباً معادل یک‌چهارم میانگین جهانی است.
40 تا 75 درصد کاهش بارش
آمارهای بارش در نقاط مختلف کشور نیز غم انگیز است: در سال جاری، کشور با ۴۰ درصد کاهش در میانگین بارش نسبت به دوره بلندمدت روبه‌روست؛ رقمی بی‌سابقه که تمامی استان‌ها را درگیر کرده است. استان‌های سیستان و بلوچستان و هرمزگان با کاهش ۷۵ درصدی، در صدر این فهرست قرار دارند. استان‌های تهران، سمنان، فارس، کهگیلویه و بویراحمد و یزد نیز با کاهش ۵۰ درصدی روبه‌رو هستند.
  اگر کمی رعایت کنیم
دکتر بنفشه زهرایی به نکات ظریفی درباره صرفه جویی اشاره می کند: در شرایطی که تهران، همانند بسیاری از کلان‌شهرهای کشور، با بحرانی جدی در تأمین آب شرب مواجه است، شاید بیش از هر زمان دیگر نیازمند بازاندیشی در الگوی مصرف و پذیرش مسئولیت جمعی باشیم. مصرف آب خانگی در تهران به‌طور متوسط حدود ۱۸۰ تا ۱۹۰ لیتر برای هر نفر در شبانه‌روز است، در حالی که شاخص مطلوب، ۱۳۰ تا ۱۵۰ لیتر اعلام شده است. بنابراین، کاهش دست‌کم ۱۵ درصدی این میزان، نه‌تنها ممکن، بلکه کاملاً در دسترس است؛ اگر اراده‌ای جمعی، تغییراتی در رفتار و استفاده از ابزارهای ساده کاهنده فشار آب شکل بگیرد.
 اکثر مصرف آب خانگی، نه در آشپزخانه، بلکه در حمام‌ها و سرویس‌های بهداشتی است. بیش از ۵۰ درصد مصرف خانگی در این بخش‌ها اتفاق می‌افتد. از همین رو، صرفه‌جویی در زمان دوش گرفتن و نصب ادواتی همچون سر دوش‌های کم‌مصرف و پرلاتورهای کاهنده فشار می‌تواند تأثیرات شگرفی داشته باشد.
 بحران آب مقطعی نیست
یک نکته مهم در توضیحات این متخصص مدیریت آب، قابل تامل است:
بحران آب امری مقطعی نیست؛ موضوعی است ساختاری و تکرارشونده که با تغییر اقلیم، رشد جمعیت، شهرنشینی بی‌رویه و الگوی مصرف نادرست، پیچیده‌تر شده است. اکنون نه تنها تهران که شهرهایی چون اصفهان، یزد، مشهد و مناطق شرقی کشور نیز با کم‌آبی و تنش شدید منابع آبی مواجه‌اند.
برخی مردم با این تصور که کشاورزی بیشترین مصرف آب را دارد، از کاهش مصرف خانگی سرباز می‌زنند. این قیاس نادرست است. امسال حتی اگر تمامی کشاورزی ایران متوقف شود، مسئله آب تهران حل نخواهد شد. بحران آب تهران تنها با مشارکت فعال مردم تهران حل خواهد شد. انتقال آب از سایر استان‌ها نیز راه‌حلی عادلانه و پایدار نیست، بلکه باری است که از شهری به شهر دیگر منتقل می‌شود و خود منشأ بحران‌های تازه خواهد شد.