printlogo


نسخه تکرار الگوی شکست خورده
کامیار

​​​​​​​
سخنان اخیر سید‌محمد خاتمی در دیدار با اعضای مجمع عمومی جبهه اصلاحات، موج تازه‌ای از گمانه‌زنی‌ها درباره اهداف سیاسی اصلاح‌طلبان و نسبت آن با شرایط فعلی کشور ایجاد کرده است. او کشور را در «بی‌سابقه‌ترین بحران‌های تاریخ معاصر» توصیف کرد و از ضرورت «تغییر رویکرد حاکمیت» و «تجدیدنظر در برخی خط‌قرمزها» سخن گفت؛ اظهاراتی که اگرچه در ظاهر ناظر به دغدغه‌های کلان ملی است، اما با توجه به کارنامه جریان نزدیک به خاتمی، پرسش‌هایی جدی درباره معنا و مقصد این توصیه‌ها برمی‌انگیزد. نکته نخست به تجربه سیاست خارجی دولت‌های منتسب به همین جریان بازمی‌گردد؛ تجربه‌ای که در دولت روحانی به‌طور کامل عینیت یافت. در آن دوره گره‌زدن همه امور کشور به یک متغیر واحد به نام آمریکا، عقب‌نشینی‌های پرهزینه در برابر غرب و برجای گذاشتن سنگین‌ترین تحریم‌های تاریخ ایران، سطح آسیب‌پذیری ملی را تا مرز تهدید جنگ ارتقا داد. این الگو، همان نسخه‌ای است که امروز با ادبیاتی تازه و تحت عنوان «تغییر رویکرد» دوباره طرح می‌شود. در دولت خاتمی نیز پیگیری چنین سیاستی در نهایت به بی‌اعتنایی کامل آمریکا و تحقیرهای مکرر اروپایی‌ها انجامید؛ واقعیتی که در خاطرات رسمی چهره‌هایی چون محمدجواد ظریف و حسن روحانی ثبت شده است. با این حال، بخش مهمی از تحلیل‌ها بر بُعد سیاسی اظهارات اخیر خاتمی متمرکز است. به‌نظر می‌رسد این سخنان را باید بخشی از پروژه‌ای بزرگ‌تر دانست که هدف آن افزایش فشار سیاسی و رسانه‌ای بر دولت جدید و سوق‌دادن آن به مسیری دور از هویت و شعارهای اصلی‌اش است. توصیه به «تجدیدنظر در خط‌قرمزها»، اگرچه در ظاهر تنش‌زدا به‌نظر می‌رسد، اما در عمل دولت را به سمت همان الگوهای پرهزینه گذشته می‌کشاند؛ الگوهایی که نه تنها به بهبود وضعیت معیشتی منجر نشد، بلکه سرمایه اجتماعی دولت وقت را نیز فرسوده کرد.از زاویه‌ای دیگر، اصلاح‌طلبان امروز با بحران‌های جدی در حوزه اعتماد عمومی روبه‌رو هستند؛ از فاصله‌گرفتن بخش‌های گسترده جامعه و دانشگاهیان از این جریان تا کاهش نقش آنان در ساختار رسمی قدرت. این وضعیت باعث شده حتی اگر سخن درستی هم مطرح کنند، افکار عمومی آن را تاکتیکی، دیرهنگام یا غیرقابل اتکا تلقی کند. در نتیجه، هر رویکرد تازه بدون بازسازی سرمایه اجتماعی، شانس محدودی برای اثرگذاری واقعی خواهد داشت.در مجموع، تحرکات اخیر و افزایش مواضع برخی چهره‌های اصلاح‌طلب نشان می‌دهد بخشی از این جریان به جای بازسازی رابطه با جامعه، ترجیح داده  از طریق فشار سیاسی، مسیر تصمیم‌گیری دولت را تغییر دهد؛ راهبردی که پیامدهای آن فراتر از رقابت‌های جناحی، می‌تواند بر ثبات و انسجام ملی اثر بگذارد.