نگاهی به تحولات تجاری چندماه گذشته گمرکات خراسان رضوی با همسایه شرقی
افق تازه تجارت با افغانستان
مسعود حمیدی
توفیق اجباری شاید متعادل‌ترین واژه‌ای باشد که بتوان برای وضعیت توسعه تجاری بین کشور ایران و افغانستان طی چندماه گذشته و بعد از به وجود آمدن برخی مشکلات بین دو کشور پاکستان و افغانستان، به کاربرد. در طول دهه‌های گذشته همواره پاکستان شریک اول تجاری افغانستان بوده و هرگاه فرصتی ایجاد می‌شد ایران به شریک اول تجاری کشور محصور در خشکی افغانستان تبدیل می‌شد و صادرات به این کشور حداقل روی کاغذ بر مدار 2 میلیارد دلار بوده است که در قبض و بسط روابط این عدد کاهش یا افزایش پیدا می‌کرد. این گزاره ازآن‌رو اهمیت دارد که تجارت با این کشور به‌صورت اختصاصی بر 4 گذرگاه گمرکی محول شده که در استان خراسان جنوبی مرز میلک و ماهیرود و در استان خراسان رضوی مرز دوغارون و شمتیغ این وظیفه را برعهده دارند. نکته پنهان جایگاه تجاری افغانستان با ایران این است که وزیر امورخارجه کشورمان اخیراً اعلام کرد حجم تجارت ایران با کشور افغانستان از کل کشورهای اتحادیه اروپا بیشتر است؛ به همین دلیل است که فراز و نشیب تجاری با این کشور به‌صورت مستقیم تجارت را متأثر می‌کند.سال‌هاست که مدیران استان مدعی‌اند که حداقل 45 درصد صادرات کشور به افغانستان از مرزهای خراسان رضوی انجام می‌شود. اما آبان ماه امسال هاشمی، استاندار خراسان جنوبی، در نشستی با طرف افغانستانی در مرز ماهیرود مدعی شد 38 درصد صادرات ایران به کشور افغانستان از مرز ماهیرود خراسان جنوبی انجام می‌شود و این ادعا با گفته‌های مدیران خراسان رضوی کمی در تضاد است.
سهم 33 درصدی گمرکات استان از صادرات به افغانستان
داده‌های آماری هفت‌ماهه گمرکات خراسان رضوی نشان می‌دهد در این مدت بیش از یک میلیارد و404 میلیون دلار صادرات به کشور افغانستان انجام‌شده که سهم گمرکات خراسان رضوی از این صادرات 495 میلیون دلار بوده است و این عدد یعنی 33 درصد صادرات متعلق به خراسان رضوی است. هرچند سهم گمرکات خراسان جنوبی کمتر از گمرکات استان بوده است.
76 درصد صادرات استان به کشور هم‌مرز
و آسیای مرکزی
این داده‌ها نشان می‌دهد مجموع صادرات استان خراسان رضوی در 7 ماهه امسال معادل یک و نیم میلیارد دلار بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته رشد قابل‌توجهی داشته است. اما آنچه حائز اهمیت است اینکه حجم صادرات کشورهای آسیای مرکزی از گمرکات خراسان رضوی به عدد 580 میلیون دلار و صادرات به افغانستان به مرز 495 میلیون دلار و صادرات به پاکستان به مرز 75 میلیون دلار در هفت‌ماهه امسال رسیده است. این عدد نشان می‌دهد از مجموع صادرات 1.5 میلیارد دلاری استان حدود یک میلیارد و 115 میلیون دلار به کشورهای مرز شرقی یعنی پاکستان، افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی انجام‌شده است.
هم‌افزایی بهتر در مرز ماهیرود
اما چرا سهم مرزهای خراسان جنوبی از واردات کالا به خاک افغانستان بیشتر از خراسان رضوی است؟ رئیس اتاق مشترک ایران افغانستان اتاق بازرگانی استان دراین‌باره به «خراسان رضوی» می‌گوید: محور واردات کشور افغانستان از جنوب کشور و بهخصوص چابهار است که دسترسی مرز میلک و ماهیرود در استان خراسان جنوبی برای این کشور آسان‌تر و ارزان‌تر است؛ به همین دلیل است که بخش عمده کالاها از این دو مرز وارد افغانستان می‌شود. هرچند دسترسی به‌تنهایی دلیل آن نیست و معمولاً وضعیت مرز ماهیرود به لحاظ نرم‌افزاری یا مدیریتی بهتر از مرز خراسان رضوی و دوغارون است. درواقع تعامل و هم‌افزایی مدیران گمرکی در مرز ماهیرود بهتر از دیگر مرزهاست و به همین دلیل است که تجار افغانستانی ترجیح می‌دهند بیشتر از این گمرک واردات کالای خود را انجام دهند.
صادرات دوغارون تولیدی استان است
محمود سیادت تأکید کرد: باید توجه داشت که بالا بودن ورود کالا به افغانستان از مرز ماهیرود به معنی سهم بالای این استان در تجارت با افغانستان نیست. زیرا قدیمی‌ترین و بهترین گذرگاه مرزی و تجارت به افغانستان مرز دوغارون است که به لحاظ زیرساختی و تأسیسات جاده‌ای و گمرکی بهتر از دیگر گمرکات است و مهم‌تر آنکه تقریباً تمام صادراتی که در گمرکات استان ثبت و از مرز دوغارون خارج می‌شود، تولیدی خود استان خراسان رضوی است درحالی‌که خروجی مرز ماهیرود متعلق به تولیدات دیگر استان‌های کشور است که به دلیل سهولت در دسترسی برای تجار افغانستانی استفاده بیشتری می‌شود.
رئیس اتاق ایران افغانستان می‌گوید: ما باید از این فرصت ایجادشده استفاده کنیم و کالاهای بیشتر و باقیمت مناسب‌تری که موردنیاز کشور همسایه یعنی افغانستان است، به این کشور صادر کنیم و توسعه تجاری بهخصوص توسعه زیرساخت‌های موردنیاز در گمرک دوطرف انجام شود. البته با احداث و راه‌اندازی گذرگاه ریلی شمتیغ افق تجاری با کشور افغانستان بسیار بهتر از گذشته خواهد بود.
سفر پر تفاهم به افغانستان
درخور ذکر است که هفته گذشته هیئت اقتصادی به همراه استاندار خراسان رضوی عازم کشور افغانستان شدند و محورهای زیادی برای توسعه تجارت با این کشور بررسی و تفاهم‌نامه‌هایی نیز منعقد شد که مهم‌ترین آن‌ها را می‌توان توسعه کشت فراسرزمینی در کشور افغانستان دانست؛ علاوه بر این توسعه تجارت و بهبود و افزایش ساعت کاری گمرک مرزی دو کشور نیز موردتوافق قرار گرفت تا ساعت خواب کامیون‌ها در مرز دوغارون کاهش یابد. استاندار خراسان رضوی نیز از راه‌اندازی شرکت سهامی بین دو کشور خبر داد. مظفری همچنین از راه‌اندازی زنجیره پوشاک و شهرک صنعتی در کشور افغانستان به‌صورت کنسرسیوم مشترک خبر داد. استاندار خراسان رضوی این تحولات را ذیل واگذاری اختیارات به استاندار توصیف کرد.