
از بهار ۱۳۹۸ که بخش های وسیعی از کشورمان از بارش های زمستانه و بهاره سیراب شد، تاکنون به صورت پیاپی شاهد کاهش بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت و وقوع خشکسالی های ضعیف یا شدید در استان های مختلف بوده ایم. در این مدت در استان خراسان رضوی و کلانشهر مشهد، کاهش بارش تا مرز 70 درصد نیز مشاهده شد. کما اینکه تا چند روز پیش از بارش های اخیر نیز، مشهد با کاهش بارش 76 درصدی نسبت به میانگین بلندمدت مواجه بود. در سال های قبل بیش از 50 درصد آب مورد نیاز کلانشهر مشهد از محل سد مخزنی دوستی در مرز مشترک ایران و ترکمنستان تامین می شد که در سال جاری به دلیل خشکسالی شدید و کاهش ورودی آب به دریاچه سد از سمت افغانستان، سهم تامین آب مشهد از محل چاه ها به بیش از 90 درصد رسید که این به معنای فشار مضاعف بر آبخوان دشت ممنوعه بحرانی مشهد است.
اما در واپسین روزهای پاییز امسال، با ورود سامانه بارشی به ایران، بخش های وسیعی از کشور عزیزمان بارش های قابل توجه باران یا برف را تجربه کرد. خشکسالی مستمر و طولانی مدت، افزایش دمای میانگین، تبدیل جنس بارش ها از برف به باران، پاییز و زمستان های گرم و شدت یافتن آلودگی هوا در کلانشهرها، موجب شده است وقوع رویدادهای گسترده بارشی در سطح کشور که با ریزش قابل توجه برف نیز همراه باشد، برای افکار عمومی موضوعی عجیب و غیرطبیعی به نظر برسد. به همین دلیل مردم و رسانه ها درصدد یافتن توضیحی هیجان انگیز برای آن هستند. بارورسازی ابرها، خرابکاری در بیرون مرزها و... از جمله پاسخ هایی هستند که اکنون مورد توجه بیشتری قرار گرفته اند. برخی نیز اقدام به ارائه آمار و ارقام عجیب و نادرستی کرده اند؛ مانند این که «بارش اخیر برای تامین نیاز آبی جمعیتی معادل 600 میلیون نفر کافی است». یا این که «هم اکنون خشکسالی به پایان رسیده و دوران ترسالی آغاز شده است».
تجربه سال پربارش 1398 و 6 سال خشکسالی شدید و پیاپی و رویدادهای اقلیمی مشابه نشان داد که اولا بارش های سیل آسا و برف های سنگین، عجیب و غیرطبیعی نبوده و به دفعات در دهه های اخیر رخ داده است. همچنین پس از هر رویداد بارشی ممکن است ورق به سرعت برگردد و با یک خشکسالی شدید مواجه شویم.
در تعریف خشکسالی باید گفت به کاهش میزان تجمعی بارش سالانه نسبت به میانگین بلندمدت (30 ساله) خشکسالی گفته می شود. این نخستین گام خشکسالی است که به خشکسالی هواشناسی معروف است. با استمرار خشکسالی، جریان آب در رودخانه ها، دریاچه ها و مخازن سدها نیز کاهش می یابد که به آن خشکسالی هیدرولوژیکی گفته می شود. کاهش منابع آب موجب وارد آمدن خسارت به کشاورزی به عنوان بزرگ ترین برداشت کننده آب می شود که به آن خشکسالی کشاورزی گفته می شود. پس از آن، خشکسالی به سایر مشاغل سرایت می کند و اقتصاد را در سطح کلان تحت تاثیر قرار می دهد. افزایش شدت و مدت دوره خشکی، خشکسالی اقتصادی-اجتماعی را رقم می زند که حتی ممکن است به بیکاری، تغییر شغل، مهاجرت و ... منجر شود. شوربختانه در سال های اخیر تمام مراتب یادشده در اثر خشکسالی و تنش آبی در ایران به وقوع پیوسته است.
تشدید خشکسالیمیانگین بارندگی بلندمدت (50 ساله) در ایران حدود 250 میلی متر در سال بوده که در مقیاس 30 ساله این عدد کاهش یافته است. از ضرب ارتفاع بارش در مساحت ایران حجم آب تجدیدپذیر به دست می آید که عددی معادل 413 میلیارد مترمکعب خواهد بود. در اقلیم خشک و نیمه خشک ایران حدود 70 تا 90 درصد بارش ها (متناسب با میانگین دمای سالانه) تبخیر می شود و به جو بازمی گردد. اگر ضریب 78 درصد را برای یک سال نرمال در نظر بگیریم، از کل حجم آب تجدیدپذیر حدود 91 میلیارد مترمکعب باقی خواهد ماند. بر اساس شاخص بین المللی فالکن مارک، شرط لازم برای نبود تنش آبی این است که شاخص سرانه آب تجدیدپذیر از بازه 2000-1500 مترمکعب به ازای هر نفر در سال بیشتر باشد. اگر جمعیت کنونی ایران را حدود 90 میلیون نفر درنظر بگیریم، از تقسیم 91 میلیاردمترمکعب بر جمعیت کنونی مقدار 1011 مترمکعب به دست می آید که حدود 500 مترمکعب از آستانه تنش آبی نیز کمتر است. در واقع برای این که نیازهای زیستی جمعیت ساکن در ایران از محل بارش های سالانه قابل تامین باشد، جمعیت کشور نباید از مرز 60 میلیون نفر عبور می کرد. این با فرض ثابت بودن بارش سالانه است چرا که می دانیم بارش تجمعی کشور در اثر تغییرات اقلیمی و خشکسالی هم اکنون از 200 میلی متر در سال نیز کمتر است و این یعنی تنگنا و تنش آبی شدید که در کلان شهرها تبدیل به بحران آب شده است. در شهرهایی همچون تهران، مشهد، اصفهان و ... شاخص سرانه آب تجدیدپذیر در محدود 100 تا 500 مترمکعب قرار دارد که به آن کمیابی مطلق یا محدودیت فیزیکی گفته می شود.
مروری بر این اعداد نشان می دهد که هم اکنون در ایران حتی در شرایط نرمال بارشی (برابر با میانگین بلندمدت) نیز دچار بحران ناترازی بین منابع و تقاضای آب هستیم. برداشت های روزافزون از چاه ها، ایران را در رتبه نخست نرخ فرونشست در جهان نشانده و افت سطح آبخوان و شورشدن آب چاه ها، ادامه بهره برداری و سکونت در برخی از مناطق کشور را ناممکن ساخته است.
در چنین شرایطی مشغولیت افکار عمومی به سوالاتی همچون «بارورسازی ابرها موثر بوده؟»، «خشکسالی به پایان رسیده یا خیر؟» و دغدغه های دیگری از این دست، صرفا باعث اتلاف زمان و تضعیف پشتوانه اجتماعی برای گرفتن تصمیم های سخت و اقدامات اساسی در سازوکار مدیریت عرضه و تقاضای آب در کشور می شود.اکنون ناترازی بین منابع و مصارف آب در ایران به یک چالش پیچیده و بلندمدت تبدیل شده است که اقدامات سازه ای، مقطعی، نمایشی و امثال آن نه تنها موجب تسکین و تعدیل آن نمی شود، بلکه مسئله را وخیم تر می سازد.