جعفر یوسفی
پشت پرده شایعه مرگ نتانیاهو
عماد سلیمانی
در میانه فضای ملتهب جنگ، طی روزهای اخیر شایعهای گسترده در شبکههای اجتماعی شکل گرفته که مدعی است بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، کشته شده است. این ادعا که ابتدا در برخی حسابهای کاربری فضای مجازی مطرح شد، به سرعت در بسترهای مختلف رسانهای بازنشر و به یکی از بحثهای داغ فضای آنلاین تبدیل شد.
با این حال بررسی دقیق روند انتشار این شایعه نشان میدهد که آنچه امروز در حال رخ دادن است، صرفاً یک گمانهزنی سیاسی یا امنیتی نیست، بلکه نمونهای از پدیدهای پیچیدهتر در عصر فناوریهای نوین است؛ پدیدهای که کارشناسان رسانه از آن با عنوان بحران اعتماد به تصویر یاد میکنند.
آغاز شایعه از کجا بود؟
آخرین حضورهای علنی نتانیاهو به اوایل ماه مارس بازمیگردد. او در ۵ مارس از پایگاه هوایی عوودا در جنوب اسرائیل و جنگندههای مستقر در آنجا دیدن کرد. چند روز بعد نیز در ۹ مارس همراه با وزیر بهداشت اسرائیل از مرکز فرماندهی سلامت ملی بازدید داشت.
اما از ۱۱ مارس به بعد، الگوی حضور رسانهای او تغییر کرد. در آن تاریخ، نشست خبری نتانیاهو به صورت مجازی برگزار شد؛ موضوعی که بهتنهایی چندان غیرمعمول به نظر نمیرسید، اما پس از انتشار یک ویدئو از او در محیطی شبیه یک کافه، موجی از تردیدها در شبکههای اجتماعی شکل گرفت.
برخی کاربران با دقت در جزئیات بصری ویدئو از جمله شکل انگشتها، نحوه حرکت دستها، نورپردازی و سایهها مدعی شدند که این تصاویر ممکن است با استفاده از فناوریهای هوش مصنوعی یا تکنیکهای دیپفیک تولید شده باشد. این تحلیلها به سرعت دستبهدست شد و در فضای مجازی بازنشر گسترده یافت.
بازسازیهای آزمایشی
پس از وایرال شدن این ویدئو، گروهی از کاربران و فعالان حوزه فناوری تلاش کردند با استفاده از ابزارهای تولید تصویر و ویدئو مبتنی بر هوش مصنوعی، صحنههایی مشابه با همان فضای کافه تولید کنند؛ حتی برخی از این بازسازیها شخصیتهای سیاسی دیگر را در همان موقعیت قرار دادند تا نشان دهند ساخت چنین ویدئوهایی از نظر فنی کاملاً امکانپذیر است.
اما این بازسازیها بههیچوجه به معنای جعلی بودن ویدئوی اصلی نیست. آنچه این آزمایشها ثابت میکند صرفاً این است که فناوری لازم برای تولید چنین تصاویر و ویدئوهایی وجود دارد؛ نه این که نسخه واقعی حتماً ساختگی باشد.
غیبت در جلسه امنیتی و تشدید گمانهزنیها
در حالی که این بحثها در فضای مجازی ادامه داشت، غیبت نتانیاهو در یکی از نشستهای امنیتی اخیر اسرائیل به شایعات دامن زد. نبود او در این جلسه باعث شد برخی کاربران این غیبت را نشانهای از وقوع حادثهای جدی تلقی کنند.
با افزایش این گمانهزنیها، برخی چهرههای رسانهای اسرائیل از کاربران خواستند به چنین شایعاتی توجه نکنند و از بازنشر اخبار تأییدنشده خودداری کنند.
سناریوی محتملتر چیست؟
با وجود همه این شایعات، هیچ منبع رسمی یا معتبری تاکنون مرگ یا ترور نتانیاهو را تأیید نکرده است. در عین حال سناریویی که از همه بیشتر محتمل است، این که نخستوزیر اسرائیل در روزهای ابتدایی جنگ به مکانی امن در یکی از کشورهای اروپایی یا حتی آمریکا منتقل شده باشد.
مصاحبهها و پیامهای ویدئویی اخیر او ممکن است در یک محیط بسته و کنترلشده ضبط شده باشد؛ محیطی که الزاماً در داخل اسرائیل قرار ندارد. بر همین اساس تلاش برای انتشار ویدئوهایی با لوکیشنهایی شبیه به داخل سرزمینهای اشغالی احتمالاً با کمک فناوریهای بازسازی دیجیتال یا هوش مصنوعی میتواند تلاشی برای القای این تصویر باشد که نخستوزیر اسرائیل همچنان «در میدان» و در داخل اسرائیل حضور دارد. این در حالی است که در روزهای جنگ، تمام مقامات ارشد ایرانی شجاعانه بهطور علنی در داخل ایران حضور داشته و از مواضع رسمی و میدانی از دفاع از ایران سخن گفتهاند. این حضور شجاعانه و دلیرانه مسئولان نظامی و سیاسی کشورمان باعث شده اگر مشخص شود نتانیاهو اسرائیل را ترک کرده، او در برابر افکار عمومی جهانی و حتی میان شهرکنشینان اسرائیلی با نوعی تحقیر سیاسی و بزدلی مواجه خواهد شد. وضعیتی که میتواند توضیح دهد چرا دستگاه رسانهای او تلاش میکند با انتشار تصاویر و ویدئوهای جدید، چهرهای حاضر در صحنه و شجاع از او به نمایش بگذارد.
بحران اعتماد در عصر هوش مصنوعی
صرفنظر از صحت یا نادرستی این گمانهها، آنچه بیش از همه اهمیت دارد پیامد رسانهای این ماجراست. پیشرفت سریع فناوریهای تولید تصویر و ویدئو باعث شده مرز میان واقعیت و بازسازی دیجیتال روزبهروز مبهمتر شود.
در چنین شرایطی حتی تصاویر واقعی نیز ممکن است برای مخاطبان مشکوک به نظر برسند، در حالی که تصاویر جعلی میتوانند بسیار باورپذیر جلوه کنند. این همان وضعیتی است که کارشناسان آن را «بحران اعتماد به تصویر» مینامند؛ بحرانی که نهتنها رسانهها بلکه افکار عمومی را نیز با چالشی جدی روبهرو کرده است.
ماجرای شایعه مرگ نتانیاهو شاید در نهایت صرفاً یک موج خبری زودگذر باشد، اما نشان میدهد در عصر هوش مصنوعی، حقیقت دیگر تنها با دیدن یک تصویر یا ویدئو اثبات نمیشود؛ بلکه نیازمند بررسی دقیق منابع، دادهها و زمینههای رسانهای است.