گزارشی درباره وضعیت حکمرانی منابع آبی مشهد و اتکای بیش از حد به منابع آبی زیرزمینی
دشت تشنه مشهد، قربانی بی عملی
بحران آب در مشهد و استان خراسان رضوی، دیگر صرفاً یک مسئله اقلیمی یا ناشی از کمبود بارش نیست؛ آنچه امروز در مشهد دیده میشود، بیش از هر چیز نشانه یک بیبرنامگی مزمن در حکمرانی منابع آبی است؛ جایی که روانابها یا بهدرستی مدیریت و مهار نمیشود یا بدون برنامه رها و از کشور خارج میشود، در حالی که بار اصلی تأمین آب شهر همچنان بر دوش سفرههای زیرزمینی و دشت تشنه مشهد سنگینی میکند. این در شرایطی است که نسبت بهرهبرداری از منابع، فاصلهای معنادار با اهداف اعلامشده دارد و با وجود ظرفیتهای قابل توجه در حوزه پساب و آبهای سطحی، تصمیمگیریهای مقطعی و بعضاً متناقض، مانع از شکلگیری یک تعادل پایدار شده است. تداوم این روند، این پرسش اساسی را پررنگتر میکند که آیا مسئله اصلی مشهد کمبود آب است یا ضعف در مدیریت و استفاده بهینه از منابعی که همین امروز نیز در دسترساند.
چرایی ضعف در مهار آب های سطحی
نعمتنژاد، مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان، درباره اینکه چرا مهار آب های سطحی به درستی انجام نمیگیرد و بخش زیادی از آن از دسترس خارج می شود، به «خراسان رضوی» می گوید: نمیتوان تمام روانابها را مهار و ذخیره کرد؛ چرا که جریان طبیعی آب در رودخانهها بهمنزله رگهای حیاتی برای تغذیه منابع زیرزمینی است و باید بخشی از این جریانها برای حفظ تعادل اکولوژیک و تغذیه آبخوانها حفظ شود. وی با اشاره به وضعیت بند گلستان و رودخانه کشفرود می افزاید: این سازهها علاوه بر کنترل سیلاب، نقش مهمی در تغذیه آبخوانها دارند. ظرفیت بند گلستان حدود یک و نیم میلیون مترمکعب است و به دلیل حجم محدود، معمولاً سرریز آن وارد مسیر رودخانه میشود و به تغذیه منابع زیرزمینی کمک میکند. نعمتنژاد تصریح می کند: در حوزه شهرستان مشهد، علاوه بر سدهای طرق، کارده و ارداک و سایر سازههای تغذیهای، در صورت وقوع سیلاب و وجود رواناب مازاد، این آبها در نهایت در سد شوریجه که در حال احداث است، ذخیره خواهد شد. مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان رضوی در ادامه به موضوع تأمین آب فضای سبز اشاره می کند و می گوید: در سالهای گذشته بخشی از آب موردنیاز فضای سبز از شبکه آب شرب تأمین میشد، اما با اقدامات انجامشده، این وابستگی به حداقل رسیده و برنامهریزی برای جایگزینی کامل آن با پساب در دستور کار است.
باید 70 درصد آب از منابع سطحی تامین شود اما...
سیدحسن حسینی فرماندار مشهد نیز درباره انتقادها به فشار بیش از اندازه بر منابع آب زیرزمینی برای جبران بحران آبی مشهد به «خراسان رضوی » میگوید: حدود ۶۰۰ حلقه چاه در شهرستان فعال است و نسبت استفاده از منابع سطحی و زیرزمینی در وضعیت نامطلوبی قرار دارد؛ بهطوریکه بیش از ۷۰ درصد آب از چاهها تأمین میشود، در حالی که هدفگذاری حرکت به سمت استفاده ۷۰ درصدی از منابع سطحی است. وی می افزاید: پروژههایی مانند انتقال آب از هزارمسجد، انتقال آب از سد دوستی و همچنین انتقال پساب از شرق به غرب مشهد در دست اقدام است که میتواند نقش مهمی در کاهش فشار بر منابع زیرزمینی داشته باشد. در طرح انتقال پساب، هدف این است که آب موردنیاز بخش کشاورزی از پساب تأمین و در مقابل، آب چاهها برای مصارف شهری استفاده شود. فرماندار مشهد همچنین درباره بهره برداری حداکثری از آبهای سطحی میگوید: جریان طبیعی آب در رودخانهها موجب تغذیه سفرههای زیرزمینی میشود که خود یک مزیت مهم به شمار میرود. به عنوان مثال، آب رودخانه وکیلآباد پس از عبور از بند گلستان، ضمن تغذیه قنوات و چاهها، در نهایت به کشفرود میریزد.
نباید به بهانه بحران آب، فضای سبز شهری
دچار آسیب شود
دکتر انصاری، عضو هیئت علمی گروه علوم و مهندسی آب دانشگاه فردوسی مشهد هم معتقد است که استمرار بحران آب در ایران طی بیش از پنج دهه، نشاندهنده ضعف ساختاری در مدیریت منابع است، نه صرفاً کمبود منابع طبیعی. وی می افزاید: هر بحرانی قاعدتاً آغاز و پایانی دارد، اما استمرار بحران آب در ایران نشاندهنده آن است که مدیریت مؤثری بر منابع آبی اعمال نشده است. به گفته وی، اگرچه کشور در کمربند خشک جهان قرار دارد و کمبود بارش یک واقعیت انکارناپذیر است، اما این موضوع بهتنهایی نمیتواند توجیهکننده شرایط فعلی باشد. این استاد دانشگاه با انتقاد از رویکردهای کوتاهمدت می افزاید: طی چهار دهه گذشته، برنامهریزیها عمدتاً سالبهسال و بدون نگاه راهبردی انجام و همین مسئله موجب شده هر سال با تکرار بحران مواجه باشیم. وی با تأکید بر لزوم تغذیه مصنوعی آبخوانها گفت: یکی از اقدامات اساسی که باید در اولویت قرار میگرفت، افزایش نفوذ آب باران و سیلابها به منابع زیرزمینی است، اما بهجای آن، اقداماتی انجام شده که بعضاً نهتنها مؤثر نبوده، بلکه به تشدید بحران نیز منجر شده است. این استاد دانشگاه با تأکید بر اهمیت فضای سبز در کلانشهری مانند مشهد اظهار می کند: فضای سبز نقش حیاتی در سلامت روانی، اجتماعی و اقتصادی شهروندان دارد و نباید به بهانه بحران آب دچار آسیب شود. مدیریت صحیح منابع میتواند همزمان هم بحران آب را کنترل کند و هم کیفیت زندگی شهری را حفظ کند.
اهتمام شهرداری مشهد به مدیریت مصرف آب
در كنار این دیدگاه ها، نقش شهرداری مشهد نیز در مدیریت مصرف آب به ویژه در حوزه فضای سبز قابل توجه است. حامد فیض الهی، مدیركل بهبود محیط زیست شهری شهرداری مشهد در این زمینه به «خراسان رضوی» می گوید: مشهد نیاز جدی به فضای سبز دارد و سرانه شهری فعلی حدود 8 مترمربع است، در حالی كه استاندارد قانونی حداقل 15 مترمربع برای کلان شهرها را تعیین كرده است. وی می افزاید: شهرداری مشهد طی سال های اخیر در راستای مدیریت مصرف آب و كمك به كاهش بحران كم آبی، اقدامات قابل توجهی انجام داده است و برای فضای سبز 6800 هكتاری این شهر كه برابر دستورالعمل و بخشنامه های موجود کشوری به حدود 62 میلیون مترمكعب آب در سال نیاز دارد با انجام مطالعات دقیق و مبتنی بر شرایط اقلیمی و توجه به گونه های گیاهی مناسب اقلیم و کم نیاز، این میزان را برای سال 1404 حدود 29 میلیون مترمكعب برآورد كرده و همان را مبنای برنامه ریزی قرارداده است؛ مطابق قانون هوای پاک، وزارت نیرو (شرکت آب منطقه ای) موظف به تامین این منابع آبی است که به دلیل محدودیت های موجود، درعمل تنها 21 میلیون مترمكعب تأمین شده است. فیض الهی تصریح می كند: در حوزه نحوه تأمین منابع آبی نیز تغییر رویكرد محسوسی رخ داده است. در حالی كه تا اواخر دهه 90 تقریباً نیمی از آب مورد نیاز فضای سبز از منابع كیفی مانند آب شرب، چاه های باكیفیت و سدها تأمین می شد، در سال 1404 سهم این منابع تقریباً به صفر رسیده و جای خود را به منابع غیركیفی داده است.
پیامدهای واگذاری چاه های فضای سبز
بیشتر از فواید
مدیركل بهبود محیط زیست شهری شهرداری مشهد در ادامه با بیان اینكه برخلاف رویکرد شهرداری مشهد به استفاده حداکثری از منابع غیرکیفی و پساب، شركت آب و فاضلاب برای واگذاری فاضلاب خام به منظور احداث تصفیه خانه های محلی از شهرداری مطالبه هزینه می كند، می گوید: این موضوع با آیین نامه اجرایی ماده 22 قانون هوای پاك، مبنی بر واگذاری رایگان این منابع به شهرداری ها، در تضاداست. همچنین در شرایط كمبود آب شرب، تاکیداتی برای اختصاص چاه های فضای سبز به شبكه آب شهری وارد می شود. این در حالی است كه حتی در صورت واگذاری كامل این چاه ها، در بهترین حالت تنها حدود 4 درصد از نیاز آب شرب تأمین خواهد شد، در حالی كه پیامد آن می تواند آسیب جدی به فضای سبز شهری باشد؛ فضایی كه نقشی حیاتی در كیفیت زیست محیطی و اجتماعی مشهد دارد. افزون براین، بخش عمده این چاه ها نیز از كیفیت لازم برای تأمین آب شرب برخوردار نیستند و استفاده از آن ها در این حوزه با محدودیت های جدی مواجه است.
ضرورت پیگیری توسط نمایندگان مجلس، استانداری و نهادهای نظارتی
به هر روی ، این سوال بیش از هر زمان مطرح است که با چرا وجود افزایش میزان بارندگی طی امسال که حتی در بخش های مختلفی از کشور نمود داشته و به عنوان مثال باعث احیای دوباره دریاچه خشک شده ارومیه شده، همچنان اتکای اصلی و جدی تامین آب شرب در مشهد بر دوش منابع آب زیرزمینی و دشت تشنه مشهد است؟ بر اساس اعلام آب منطقه ای استان، میزان بارندگی در خراسان رضوی ۱۷۹ میلیمتر ثبت شده که نسبت به سال گذشته با ۱۱۸.۵ میلیمتر و همچنین میانگین بلندمدت ۱۴۸ میلیمتر، افزایش داشته است . این گزاره نشان می دهد که لازم است نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی، استانداری و نهادهای نظارتی ورودی جدی به این موضوع و پیگیری آن داشته باشند تا بیشتر از این فشار عمده و عدیده به منابع آب زیرزمینی وارد نشود. داستان تکراری ایجاد حساسیت در خصوص کمبود آب شرب و استفاده بیش از حد از آب های زیرزمینی باید هر چه سریع تر با ورود نهادهای یادشده به پایان برسد.