امروز 23 ذی القعده روز زیارتی مخصوص امام رضا (ع) است. اندوخته ما برای یک زیارت با معرفت چه باید باشد؟ استادان، حیدری و کازرونی پاسخ می دهند
زبان، قلب و عمل؛ سه رکن زیارت متعالی
صادق غفوریان
امروز 23 ذی القعده، روز زیارتی مخصوص حضرت رضا(ع) است؛ همواره این پرسش برای زائران و آرزومندان حضور در حرم امن حضرت ثامن الحجج(ع) مطرح است که زیارت متعالی و بهترین زیارت چیست؟ در این باره، هر زائری از ظن خود یار حرم و زیارت می شود؛ بسیاری بر اساس کلام حضرت رضا(ع) که خود از «زیارت با معرفت» گفته اند، معتقدند زیارت مطلوب، زیارتی است که زائر نسبت به امام و حق و مقام او عارف باشد. ما در جست و جوی پاسخ این سوال با آیت ا... دکتر محسن حیدری، استاد اخلاق و مفسر قرآن و نماینده مردم خوزستان در مجلس خبرگان همسخن شدیم.
جناب استاد حیدری، برای سوال نخست علاقه مندم این پرسش را با جنابعالی در میان بگذارم که زیارت متعالی و با معرفت، چگونه زیارتی است؟
زیارت متعالی و مطلوب در مرحله نخست، این است که زائر، خودش را نزد امام حاضر ببیند و نسبت به این حضور، آگاهی نیز داشته باشد. البته باید تاکید کنیم که این معرفت، الزاما به گونه استدلالات خشک فلسفی و براهین عقلی و کلامی نیست. مقصود از معرفت چنین است که امام، ولی ا... و حجت خداوند در زمین است یعنی به آن چه در اذن دخول زیارت نیز می خوانیم، باور و اعتقاد داشته باشیم. شامل «اعتقاد به حُرمت صاحب این مکان»، «اعتقاد به زنده بودن رسول ا... و جانشینانش» و این که من به عنوان زائر در این زیارت معتقدم امام من را می بیند، صدایم را می شنود و پاسخم را می دهد که مجموع این موارد، همان زیارت با معرفت نسبت به امام به شمار می آید.
زائر در زیارت، زمینه ارتباط با امام(ع) را به چه طریق باید برقرار کند؛ با کلام یا با قلب؟ مرحوم آقای فاطمی نیا به نقل از آیت ا... بهجت، می گفتند که ایشان در پاسخ این سوال گفتند: «من بیشتر از مفاتیح الجنان چیزی نمی دانم به شرط اتصال زبان به قلب.»...
بی شک زبان و قلب در امر زیارت، باید هماهنگ باشند؛ هم خواندن زیارت زمینه اتصال قلب می شود و هم اتصال قلب به سلام و خواندن زیارت، معنا، روح و جهت
می دهد. اگر خدای ناکرده، زائر دلش با امام رضا(ع) نباشد، قطعا کلامش روح و معنا ندارد. اما اگر ارتباط قلبی ایجاد شود، کلام و خواندن زیارت، معنا پیدا می کند، طبیعتا بر قلب تاثیر می گذارد و بر شکوفایی معنوی اش می افزاید. بنابراین میان زبان و قلب زائر در زیارت چنین هماهنگی و تاثیر متقابل وجود دارد.
بالاتر از این دو، باید «ارتباط عملی» نیز در اثر زیارت برای زائر پدید آید. یعنی پس از زیارت به گونه ای نباشیم که رفتار و گفتارمان، قلب امام را برنجاند. یعنی در عمل با رعایت تقوا، در راستای زیارت عمل کنیم که اگر این سه بعد زبان، قلب و عمل در ارتباط با زیارت به هماهنگی رسید، زائر توانسته به یک زیارت متعالی برسد.
جناب استاد، پس از این دو موضوع که جنابعالی، دقیق و لطیف به آن پرداختید، چه خوب است بفرمایید وقتی به زیارت مشرف می شویم از امام چه بخواهیم؟
ما باید امام رضا(ع) را واسطه فیض بدانیم؛ به این معنا که تمامی فیض از ناحیه حضرت حق است. خداوند در زمین تجلیگاه دارد و ائمه معصومین(ع) تجلیگاه فیض الهی بر زمین هستند. با این نگاه ما می توانیم تمامی خواسته های معنوی، مادی، شخصی و اجتماعی را از حضرات معصومین(ع) بخواهیم. چراکه ایشان به اذن ا... می توانند حوائج ما را برآورده کنند. علاوه بر حوائج اخروی، خواسته های دنیوی و اجتماعی نیز مهم است و ما می توانیم از امام رضا(ع) بخواهیم که دنیای اسلام را دربرابر کفر جهانی، نصرت عطا کند؛ چرا که جبهه حق برای این پیروزی نیازمند عنایت و توجهات اولیاءا... است.
در زیارت، از امام رضا(ع) چه بخواهیم؟
مگر می شود به زیارت و حرم مطهر مشرف شویم و از امام رضا(ع) حاجتی نخواهیم؟
اما گاهی با خودمان حدیث نفس می کنیم که نکند، با این خواسته خصوصا درخواست مادی، از جایگاه امام و زیارت کاسته ایم.
آیت ا... محسن کازرونی، استاد حوزه و دانشگاه و نماینده ادوار مجلس خبرگان به این سوال پاسخ می دهد و می گوید: چون معتقدیم، امام رضا(ع) و سایر حضرات معصومین(ع) مقربین نزد خداوند هستند، ایشان را وسیله اجابت خواسته هایمان چه معنوی و مادی قرار می دهیم.
در یک نگاه کلی، حاجت خواستن از امام در زیارت چه جایگاهی در معارف اسلامی دارد؟
مسئله زیارت نوعی توسل و وسیله جستن است، همان طور که قرآن کریم نیز در آیه 35 سوره مائده می فرماید: «اى كسانى كه ايمان آوردهايد! از خدا پروا كنيد و (براى تقرب) به سوى او وسيله بجوييد.» بااین نگاه، زیارت به این معناست که زائر به دیدار مزار کسی می رود که نزد خداوند مقرب است.اما نکته این است که «توسل» همچون دعاست؛ و دعا دو گونه است، یکی این که فرد، با خداوند مناجات و دعا کند و این در ذات خود مطلوب است. توسل نیز به همین شکل است یعنی زائر در زیارت امام، هیچ درخواستی از ایشان نداشته باشد که این در نوع خودش ارزشمند و مطلوب و دارای اجر است. اما در گونه دوم دعا، فرد می تواند علاوه بر تضرع به درگاه الهی، خواسته های معنوی و مادی خودش را نیز طلب کند که این نیز هیچ ایراد و اشکالی ندارد. در یکی از زیارات امام حسین(ع) که برای تمامی حضرات معصومین(ع) همین معنا وارد شده است، می گوییم السلام علیک یا امین ا... یا حجة ا... و یا باب ا...؛ یعنی ایشان باب الهی و طریقی هستند که ما را به خداوند رهنمون می کنند.
لذا وقتی به خانه این اولیاءا... می رویم، علاوه بر توسل و زیارت، ممکن است حاجت و خواسته نیز از آنان بخواهیم.
این درخواست ها تفاوتی نمی کند که مادی یا معنوی باشد؟
طبیعتا اولویت با خواسته های معنوی است، همچون سعادت، عاقبت بخیری و خوشبختی که چون ما نزد خداوند، اهل بیت(ع) را واسطه قرار می دهیم، امید است که اجابت شود.
نکته مهم این است که نباید انتظار داشته باشیم اگر خواسته را بیان می کنیم، حتما باید برآورده شود چنان که در «دعا» نیز همین طور است؛ حافظ در این باره خوب گفته است:
از هر کرانه تیر دعا کردهام روان
باشد کز آن میانه یکی کارگر شود
ما وظیفه داریم دعا و توسل پیدا کنیم به ویژه در امور معنوی که نفس این دعا و توسل، خود یک عبادت و تقرب جویی است.
برآورده شدن حاجات، به حکمت و مصلحت الهی بستگی دارد؛ گاهی به مصلحت فرد نیست و گاهی زمان اجابت فرا نرسیده است، گاهی میان خواسته ها تضاد وجود دارد و هزاران نکته دیگر در برآورده نشدن حاجات نهفته است که خداوند خود، به آن داناست.
آن چه مشخص است، فرد هیچ گاه از دعا و زیارت دست خالی بر نمی گردد؛ اما به این معنا نیست که هرچه در دعا یا زیارت خواستیم الزاما باید اجابت شود.
جناب استاد، اگر زائر، از امام درخواست مادی داشته باشد، آیا به این معناست که جایگاه و مقام امام را فروکاسته است؟
به هیچ عنوان. مگر ما موارد و نیازهای مادی را از خداوند درخواست نمی کنیم؟ مثلا بارها از خداوند خواسته ایم که رزق وسیع، خانه بزرگ، همسر خوب و... به ما بدهد و آیا این یعنی خداوند را کوچک شمرده ایم؟
نه اتفاقا ما چون معتقدیم، امام رضا(ع) و سایر حضرات معصومین(ع) مقربین نزد خداوند هستند، ایشان را وسیله اجابت خواستههایمان قرار می دهیم و بلکه این موضوع سفارش شده که درخواستهایتان را از ایشان بخواهید. البته باید توجه کنیم که درخواستهایمان عاقلانه باشد؛ چنانکه در حدیث هم آمده، مثلا به گونه ای نباشد که درخواست مال و ثروت کنیم اما برای آن هیچ حرکت و اقدامی نکنیم. در عین حال معتقدیم خداوند «مسبب الاسباب» است و آگاه و توانا به دریچه های غیب که ما از آن بی اطلاعیم اما می تواند آن ها را به روی ما بگشاید. ائمه معصومین(ع) نیز همین گونه اند.
جناب استاد حیدری، برای سوال نخست علاقه مندم این پرسش را با جنابعالی در میان بگذارم که زیارت متعالی و با معرفت، چگونه زیارتی است؟
زیارت متعالی و مطلوب در مرحله نخست، این است که زائر، خودش را نزد امام حاضر ببیند و نسبت به این حضور، آگاهی نیز داشته باشد. البته باید تاکید کنیم که این معرفت، الزاما به گونه استدلالات خشک فلسفی و براهین عقلی و کلامی نیست. مقصود از معرفت چنین است که امام، ولی ا... و حجت خداوند در زمین است یعنی به آن چه در اذن دخول زیارت نیز می خوانیم، باور و اعتقاد داشته باشیم. شامل «اعتقاد به حُرمت صاحب این مکان»، «اعتقاد به زنده بودن رسول ا... و جانشینانش» و این که من به عنوان زائر در این زیارت معتقدم امام من را می بیند، صدایم را می شنود و پاسخم را می دهد که مجموع این موارد، همان زیارت با معرفت نسبت به امام به شمار می آید.
زائر در زیارت، زمینه ارتباط با امام(ع) را به چه طریق باید برقرار کند؛ با کلام یا با قلب؟ مرحوم آقای فاطمی نیا به نقل از آیت ا... بهجت، می گفتند که ایشان در پاسخ این سوال گفتند: «من بیشتر از مفاتیح الجنان چیزی نمی دانم به شرط اتصال زبان به قلب.»...
بی شک زبان و قلب در امر زیارت، باید هماهنگ باشند؛ هم خواندن زیارت زمینه اتصال قلب می شود و هم اتصال قلب به سلام و خواندن زیارت، معنا، روح و جهت
می دهد. اگر خدای ناکرده، زائر دلش با امام رضا(ع) نباشد، قطعا کلامش روح و معنا ندارد. اما اگر ارتباط قلبی ایجاد شود، کلام و خواندن زیارت، معنا پیدا می کند، طبیعتا بر قلب تاثیر می گذارد و بر شکوفایی معنوی اش می افزاید. بنابراین میان زبان و قلب زائر در زیارت چنین هماهنگی و تاثیر متقابل وجود دارد.
بالاتر از این دو، باید «ارتباط عملی» نیز در اثر زیارت برای زائر پدید آید. یعنی پس از زیارت به گونه ای نباشیم که رفتار و گفتارمان، قلب امام را برنجاند. یعنی در عمل با رعایت تقوا، در راستای زیارت عمل کنیم که اگر این سه بعد زبان، قلب و عمل در ارتباط با زیارت به هماهنگی رسید، زائر توانسته به یک زیارت متعالی برسد.
جناب استاد، پس از این دو موضوع که جنابعالی، دقیق و لطیف به آن پرداختید، چه خوب است بفرمایید وقتی به زیارت مشرف می شویم از امام چه بخواهیم؟
ما باید امام رضا(ع) را واسطه فیض بدانیم؛ به این معنا که تمامی فیض از ناحیه حضرت حق است. خداوند در زمین تجلیگاه دارد و ائمه معصومین(ع) تجلیگاه فیض الهی بر زمین هستند. با این نگاه ما می توانیم تمامی خواسته های معنوی، مادی، شخصی و اجتماعی را از حضرات معصومین(ع) بخواهیم. چراکه ایشان به اذن ا... می توانند حوائج ما را برآورده کنند. علاوه بر حوائج اخروی، خواسته های دنیوی و اجتماعی نیز مهم است و ما می توانیم از امام رضا(ع) بخواهیم که دنیای اسلام را دربرابر کفر جهانی، نصرت عطا کند؛ چرا که جبهه حق برای این پیروزی نیازمند عنایت و توجهات اولیاءا... است.
در زیارت، از امام رضا(ع) چه بخواهیم؟
مگر می شود به زیارت و حرم مطهر مشرف شویم و از امام رضا(ع) حاجتی نخواهیم؟
اما گاهی با خودمان حدیث نفس می کنیم که نکند، با این خواسته خصوصا درخواست مادی، از جایگاه امام و زیارت کاسته ایم.
آیت ا... محسن کازرونی، استاد حوزه و دانشگاه و نماینده ادوار مجلس خبرگان به این سوال پاسخ می دهد و می گوید: چون معتقدیم، امام رضا(ع) و سایر حضرات معصومین(ع) مقربین نزد خداوند هستند، ایشان را وسیله اجابت خواسته هایمان چه معنوی و مادی قرار می دهیم.
در یک نگاه کلی، حاجت خواستن از امام در زیارت چه جایگاهی در معارف اسلامی دارد؟
مسئله زیارت نوعی توسل و وسیله جستن است، همان طور که قرآن کریم نیز در آیه 35 سوره مائده می فرماید: «اى كسانى كه ايمان آوردهايد! از خدا پروا كنيد و (براى تقرب) به سوى او وسيله بجوييد.» بااین نگاه، زیارت به این معناست که زائر به دیدار مزار کسی می رود که نزد خداوند مقرب است.اما نکته این است که «توسل» همچون دعاست؛ و دعا دو گونه است، یکی این که فرد، با خداوند مناجات و دعا کند و این در ذات خود مطلوب است. توسل نیز به همین شکل است یعنی زائر در زیارت امام، هیچ درخواستی از ایشان نداشته باشد که این در نوع خودش ارزشمند و مطلوب و دارای اجر است. اما در گونه دوم دعا، فرد می تواند علاوه بر تضرع به درگاه الهی، خواسته های معنوی و مادی خودش را نیز طلب کند که این نیز هیچ ایراد و اشکالی ندارد. در یکی از زیارات امام حسین(ع) که برای تمامی حضرات معصومین(ع) همین معنا وارد شده است، می گوییم السلام علیک یا امین ا... یا حجة ا... و یا باب ا...؛ یعنی ایشان باب الهی و طریقی هستند که ما را به خداوند رهنمون می کنند.
لذا وقتی به خانه این اولیاءا... می رویم، علاوه بر توسل و زیارت، ممکن است حاجت و خواسته نیز از آنان بخواهیم.
این درخواست ها تفاوتی نمی کند که مادی یا معنوی باشد؟
طبیعتا اولویت با خواسته های معنوی است، همچون سعادت، عاقبت بخیری و خوشبختی که چون ما نزد خداوند، اهل بیت(ع) را واسطه قرار می دهیم، امید است که اجابت شود.
نکته مهم این است که نباید انتظار داشته باشیم اگر خواسته را بیان می کنیم، حتما باید برآورده شود چنان که در «دعا» نیز همین طور است؛ حافظ در این باره خوب گفته است:
از هر کرانه تیر دعا کردهام روان
باشد کز آن میانه یکی کارگر شود
ما وظیفه داریم دعا و توسل پیدا کنیم به ویژه در امور معنوی که نفس این دعا و توسل، خود یک عبادت و تقرب جویی است.
برآورده شدن حاجات، به حکمت و مصلحت الهی بستگی دارد؛ گاهی به مصلحت فرد نیست و گاهی زمان اجابت فرا نرسیده است، گاهی میان خواسته ها تضاد وجود دارد و هزاران نکته دیگر در برآورده نشدن حاجات نهفته است که خداوند خود، به آن داناست.
آن چه مشخص است، فرد هیچ گاه از دعا و زیارت دست خالی بر نمی گردد؛ اما به این معنا نیست که هرچه در دعا یا زیارت خواستیم الزاما باید اجابت شود.
جناب استاد، اگر زائر، از امام درخواست مادی داشته باشد، آیا به این معناست که جایگاه و مقام امام را فروکاسته است؟
به هیچ عنوان. مگر ما موارد و نیازهای مادی را از خداوند درخواست نمی کنیم؟ مثلا بارها از خداوند خواسته ایم که رزق وسیع، خانه بزرگ، همسر خوب و... به ما بدهد و آیا این یعنی خداوند را کوچک شمرده ایم؟
نه اتفاقا ما چون معتقدیم، امام رضا(ع) و سایر حضرات معصومین(ع) مقربین نزد خداوند هستند، ایشان را وسیله اجابت خواستههایمان قرار می دهیم و بلکه این موضوع سفارش شده که درخواستهایتان را از ایشان بخواهید. البته باید توجه کنیم که درخواستهایمان عاقلانه باشد؛ چنانکه در حدیث هم آمده، مثلا به گونه ای نباشد که درخواست مال و ثروت کنیم اما برای آن هیچ حرکت و اقدامی نکنیم. در عین حال معتقدیم خداوند «مسبب الاسباب» است و آگاه و توانا به دریچه های غیب که ما از آن بی اطلاعیم اما می تواند آن ها را به روی ما بگشاید. ائمه معصومین(ع) نیز همین گونه اند.