طنزهراسی؛ از مغول تا ترامپ
محمد بهبودی نیا
طی یکی دو روز گذشته، کاخ سفید با بازنشر پستی از ترامپ مدعی شد: «ایران دیگر به ما نمیخندد!» حالا اگر منظور از «خندیدن» همان روی خوش نشان دادن باشد، طبیعی است که برداشت رئیسجمهور آمریکا از این ماجرا با واقعیت زمین تا آسمان فرق دارد. اما اگر منظور همان معنای ساده و رایج خندیدن و به تمسخر گرفتن باشد، باید گفت ترامپ بار دیگر دچار سوءبرداشت از روحیه مردم ایران شده است.
شاید بپرسید این موضوع چه ربطی به هنر و ادبیات دارد؟ واقعیت این است که به باد تمسخر گرفتن زورگویانی که پایشان را از گلیمشان درازتر کردهاند و بر مردم ستم روا داشتهاند، سابقهای طولانی در تاریخ ادبیات ایران دارد. شاعران و طنزپردازان با همین ابزار خنده، گاهی مستقیم و گاهی غیرمستقیم، نقد خود را مطرح کردهاند. به بیان سادهتر، خندیدن و خنداندن در فرهنگ ما فقط برای شادی نیست؛ گاهی کارکردی انتقادی هم دارد.
امروز هم ماجرا کموبیش از همین قرار است. مردم ایران بهدلیل حملات آمریکا و اسرائیل به کشورمان دچار اندوهی عمیق شدهاند، با این حال روحیه شوخطبعیشان را کنار نگذاشتهاند. چه در راهپیماییهای شبانه و چه در گفتوگوهای روزمره، هر از گاهی جملهای طنزآمیز درباره نتانیاهو و ترامپ رد و بدل میشود؛ انگار مردم میخواهند با لبخندی کنایهآمیز بگویند که حتی در روزهای سخت هم طنز تعطیلبردار نیست.
در این میان طنزپردازان نیز، چه در عرصه شعر و چه در دیگر هنرها، مثل همیشه پای کار آمدهاند. یکی از محافلی که سابقهای طولانی در طنزپردازی درباره شخصیت رئیسجمهور آمریکا و رفتارها و سخنان متناقض وی دارد، محفل طنز «نارنجک» است؛ محفلی که در آن برنامههایی با عنوان «ترامپِت» برگزار میشود.
در حاشیه سومین دوره شعر طنز «ترامپت» که عصر یکشنبه به همت حوزه هنری خراسان رضوی و با همکاری مؤسسه آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی در مشهد برگزار شد، با علیاصغر دلیلی صالح، یکی از طنزپردازان شناختهشده کشور، درباره کارکرد طنز در روزگار جنگ گفتوگوی کوتاهی داشته ایم .
جناب دلیلی صالح ، به نظر شما در این روزهای سخت که درگیر جنگ هستیم پرداختن به طنز منطقی است؟
اتفاقا همین روزها زمانی است که طنز باید وارد میدان شود. برای این سخنم دلیلی دارم. همانطور که می دانید ادبیات شاخههای مختلف و شگردهای مختلفی دارد و یکی از شگردها در این حوزه طنز است .طنز زمانی وارد میدان می شود که جامعه به بنبستهایی می رسد. طنز با تلطیف مسائل به حل آنها کمک می کند.
به ویژه امروز که در وضعیت جنگی هستیم، طنز میتواند نقش بسیار موثری بازی کند و این اندوه را تا حدود زیادی کم کند و با این کارکرد، جامعه را به حالت نرمال و طبیعی برگرداند. در مشهد نیز در همین راستا سلسله نشستهایی از گذشته های دور تا همین روزها برگزار میشود. از جمله «عصر طنز» که بهصورت هفتگی در مدرسه عالی هنر وابسته به مؤسسه آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی برگزار میشود و علاقهمندان طنز هر سهشنبه در آن گرد هم میآیند. نشستی هم که امروز (روز یکشنبه) برگزار شد با محوریت ترامپ و سیاستها و اقداماتی بود که واکنشهای بسیاری را در پی داشته است.
در طول تاریخ، طنز را در چه دوره ای در مقابله با جنگ تاثیرگذارتر می بینید؟
پدیده هایی که به آن اشاره کردم، در طول تاریخ سابقه داشته است. هرگاه جامعه در دورهای قرار گرفته که فضای خفقان و فشار بر آن حاکم بوده، طنز به یاری آن آمده است. برای نمونه، همزمان با حمله مغول به ایران که فضای سنگینی از اختناق بر این سرزمین سایه افکند، آثار طنزآمیز متعددی پدید آمد که به تلطیف فضای اجتماعی کمک کرد، حتی جامعه را از فروپاشی روحی و یأس فراگیر نجات داد و این، یکی از کارکردهای مهم طنز است. امروز نیز کموبیش با موقعیتی مشابه روبهرو هستیم و طنز همان نقش تاریخی خود را ایفا میکند. آثار طنزی که به موضوع جنگ میپردازند یا با زبانی انتقادی به رفتار و عملکرد سران زورگو اشاره دارند، نشان میدهد این قالب ادبی همچنان زنده و اثرگذار است. طنز چه در شعر و نثر و چه در قالبهای هنری دیگر مانند سینما و فیلم، توانسته نقش مؤثری در جامعه ایفا کند. دایره نفوذ طنز در تمام دوران ها قابل توجه است و تجربه نشان داده که در بزنگاههای تاریخی، از کارآمدترین ابزارهای فرهنگی برای حفظ تعادل روحی و بقای جامعه بوده است.