مهارتهای دهگانه زندگی در دل شاهنامه
اکرم انتصاری | روزنامهنگار
همه ما موقعیتهایی را تجربه کردیم که حس غرور و وطنپرستی را درما زنده میکند. هرکجا اسم شاهنامه فردوسی بیاید یکی ازهمین موقعیتها را برای ما زنده میکند. «شاهنامه فردوسی، بزرگترین حماسه ملی ایران و گنجینه بینظیرازاساطیر ، داستانهای حماسی و روایات تاریخی و نیمهتاریخی است که حکیم توس آنها را با هنرمندی به نظم کشیده است. دردل این داستانهای پرشعر، پندها و عبرتهای زیادی نهفته است و ما میتوانیم شاهنامه را با این که یک اثرحماسی است دردسته ادبیات تعلیمی هم قراربدهیم.» زهرا دلپذیر پسادکترای زبان وادبیات فارسی با این مقدمه میگویدکه چطورمیتوان درسهای شاهنامه را به بطن زندگی آورد و ازمفاهیم سبک زندگی آن استفاده کرد. ما به پیشواز 25اردیبهشت و روزپاسداشت زبان فارسی و فردوسی رفتیم و گپوگفت ما را به همین مناسبت با این مدرس دانشگاه خواهید خواند.
مفاهیم اخلاقی شاهنامه عزت نفس را بالا میبرد
خیلی ازما فکرمیکنیم درشاهنامه فقط میتوان اشعارحماسی پیدا کرد اما دکتردلپذیر میگوید:«سراسرشاهنامه پر ازپند واندرزاست. برای مثال دربخش اساطیری شاهنامه در داستان جمشید پس از آبادانیهای بسیار، تختی میسازد اما دیوان این تخت را به آسمان میبرند، مغرورمیشود و ادعای خدایی میکند. درنتیجه این خودبرتربینی، فره ایزدی از او گسسته میشود و مقام خودش را ازدست میدهد. درداستان فریدون و پسرانش هم درسهای زیادی را ازحسادت برادران به برادردیگر و حرص و آز را میتوانیم ببینیم. مفاهیم اخلاقی دیگری مثل راستی و درستی، فداکاری، بخشش، پاکدامنی، دوری ازحرص، امیدواری، توکل به خدا و بسیاری از مفاهیم دیگر در شاهنامه وجود دارد که میتوانیم آنها را به کودکان بیاموزیم تا به خوبی عزت نفس و فضایل اخلاقی درآنها رشد پیدا کند.»
میهنپرستی را با شاهنامه میشود تقویت کرد
«شاهنامه داستان ایران است و پستی و بلندیهایی که این سرزمین ازهزاران سال پیش به خود دیده و به ملت ما درس جانبازی برای میهن ومقابله با دشمنان این آب و خاک را میآموزد. برای نمونه کاووس، شاه ایران به هاماوران لشکر میکشد و درآن جا به دست شاه هاماوران اسیر میشود. ازآن طرف شاه مصر و بربر به کمک شاه هاماوران میآیند. ایرانیان رستم را برای یاری فرامیخوانند. رستم به کاووس که درزندان شاه هاماوران اسیراست پیغام میدهد و میگوید اگربه کمک تو بیایم ممکن است شاه تو را به قتل برساند.کاووس با این که شاه مستبدی هست اما ایران را برخودش مقدم میداند و میگوید به فکر من نباش و ایران را نجات بده. درداستان خسروپرویز و شیرویه هم اثریاست ازمیهن دوستی. فردوسی دراین ابیات دارد به مردم ایران پند میدهد که مراقب آب و خاک باشید و ایران همان باغی است که شما باید مراقب گلها و درختهای آن باشید و ازآن پاسداری کنید.» دلپذیر این موارد را درباره پررنگ بودن میهندوستی درشاهنامه میگوید.
آموختن مهارت همدلی و خودآگاهی با اشعارشاهنامه
یکی ازکاربردهای شاهنامه آموختن مهارتهای زندگی به نسل جدیداست.سازمان یونسکو و یونیسف10مهارت را به عنوان مهارت زندگی معرفی کردند، مانند:خودآگاهی، تفکرنقادانه،تصمیمگیری،تفکرخلاق وهمدلی و... . دکتر دلپذیر میگوید این مهارتها بارها درمیان اشعارشاهنامه به هنرمندی به نظم آمدهاند. برای مثال«درداستان افراسیاب وقتی او کابوس میبیند و ازخواب میپرد،برادرش گرسیوز او را دلداری میدهد و در آغوش میکشد. نمونههایی ازاین دست خیلی زیاد هستند. مهارت خودآگاهی هم که باید ازدوران کودکی آن را آموخت دردیباچه شاهنامه وجود دارد و همچنین دردیگر اشعارفردوسی. او درباره این که خرد چه هست و اهمیت خرد را توضیح میدهد و در جایجای شاهنامه وقتی سرگذشت و نتیجه اعمال آن ها را می بینیم، خودآگاهیمان بیشتر می شود و کودکان اگر اینها را بخوانند مهارت خودآگاهیشان تقویت میشود.»
فوتوفن ورود مهارتهای شاهنامه به سبک زندگی نسل جدید
«نیاکان ما ازگذشتههای دوربا اشعارحکمتآموز شاهنامه انس گرفته بودند و در شبنشینیهای خودشان شاهنامه را میخواندند، ابیات زیادی ازشاهنامه راحفظ بودند با این که حتی خیلیها سواد خواندن و نوشتن نداشتند ابیات را به صورت شفاهی از پدرانشان آموخته بودند. با رواج و گسترش شهرنشینی و قهوهخانهها ،خواندن شاهنامه و پردهخوانی دراین محلها رواج پیدا کرد وکم کم شاهنامه وارد عرصه ادبیات و هنر شد.» دکتردلپذیر بعد از این مقدمه ، درباره این که چطورمیتوان مفاهیم شاهنامه را وارد سبک زندگیمان کنیم، می گوید:
* خوب است درخانه هرایرانی همانطورکه یک دیوان حافظ هست یک جلد ازشاهنامه فردوسی را هم داشته باشیم یا حداقل گزیدههایی ازشاهنامه. حتی ترجمههایی داریم که شاهنامه را به نثر درآوردهاند مثل کتاب «زگفتاردهقان» اثراقبال یغمایی.
* معلم ودانش آموزان کنارهم بنشینند و با داستانهای شاهنامه آشنا شوند. همچنین اجراهای هنری مثل نقاشی شاهنامه و سفالگری با شاهنامه کارهایی است که میتوانند کودکان را با شاهنامه آشنا کند.
* شاهنامه نقش مهمی درهویت ملی درکودکان دارد و میدانیم این ازهمان سنین آغاز زندگی شکل میگیرد. یکی از راه های تقویت هویت ملی قصهگویی است. شاهنامه پلی است بین گذشته ایران و جهان کنونی. البته مبنای این داستانگویی باید برمبنای شادی و جذابیت باشد. حتی وقتی کودکان توانایی خواندن و نوشتن ندارند خوب است که شاهنامه با تصویرسازیهای جذاب دراختیارشان قرار بگیرد، آنها را تماشا کنند و بزرگترها آن را برای کودک توضیح دهند و او را به داستان علاقهمند کنند.
* معلم و دانش آموزان دریک سالن جمع شوند و هرکدام نقش یکی ازشخصیتهای شاهنامه و معلم نقش کارگردان یا قصهگوی شاهنامه را درآن بازی کند. فیلم آن ضبط شود، برای دانشآموزان نمایشداده شود تا آنها تشویق به اجرای کارهای هنری درباره شاهنامه شوند.
اسباببازی شاهنامهای نداریم
اگر داخل اسباببازیفروشیها بروید هزار و یک شخصیت هالیوودی پیدا میکنید اما اسباببازی شاهنامهای چطور؟ دلپذیر با اشاره به این ضعف میگوید: «اگر بتوانیم شخصیتهای شاهنامه را بهصورت اسباببازی داشته باشیم خیلی میتواند درترویج و آشنایی با شاهنامه موثر باشد. الان درهر اسباببازی فروشی شخصیتهای هالیوودی با قیمت مناسب پیدا میشود اما درزمینه اسباببازی شاهنامهای ضعف جدی داریم. بازیهای کارتی هم بهتازگی ساخته شدهاند ولی هنوز جای کار بسیاری دارد. اگر میخواهیم فرهنگ شاهنامه رواج پیدا کند و درهرخانه یک شاهنامهخوان داشته باشیم باید این موارد را جدی بگیریم.»
مفاهیم اخلاقی شاهنامه عزت نفس را بالا میبرد
خیلی ازما فکرمیکنیم درشاهنامه فقط میتوان اشعارحماسی پیدا کرد اما دکتردلپذیر میگوید:«سراسرشاهنامه پر ازپند واندرزاست. برای مثال دربخش اساطیری شاهنامه در داستان جمشید پس از آبادانیهای بسیار، تختی میسازد اما دیوان این تخت را به آسمان میبرند، مغرورمیشود و ادعای خدایی میکند. درنتیجه این خودبرتربینی، فره ایزدی از او گسسته میشود و مقام خودش را ازدست میدهد. درداستان فریدون و پسرانش هم درسهای زیادی را ازحسادت برادران به برادردیگر و حرص و آز را میتوانیم ببینیم. مفاهیم اخلاقی دیگری مثل راستی و درستی، فداکاری، بخشش، پاکدامنی، دوری ازحرص، امیدواری، توکل به خدا و بسیاری از مفاهیم دیگر در شاهنامه وجود دارد که میتوانیم آنها را به کودکان بیاموزیم تا به خوبی عزت نفس و فضایل اخلاقی درآنها رشد پیدا کند.»
میهنپرستی را با شاهنامه میشود تقویت کرد
«شاهنامه داستان ایران است و پستی و بلندیهایی که این سرزمین ازهزاران سال پیش به خود دیده و به ملت ما درس جانبازی برای میهن ومقابله با دشمنان این آب و خاک را میآموزد. برای نمونه کاووس، شاه ایران به هاماوران لشکر میکشد و درآن جا به دست شاه هاماوران اسیر میشود. ازآن طرف شاه مصر و بربر به کمک شاه هاماوران میآیند. ایرانیان رستم را برای یاری فرامیخوانند. رستم به کاووس که درزندان شاه هاماوران اسیراست پیغام میدهد و میگوید اگربه کمک تو بیایم ممکن است شاه تو را به قتل برساند.کاووس با این که شاه مستبدی هست اما ایران را برخودش مقدم میداند و میگوید به فکر من نباش و ایران را نجات بده. درداستان خسروپرویز و شیرویه هم اثریاست ازمیهن دوستی. فردوسی دراین ابیات دارد به مردم ایران پند میدهد که مراقب آب و خاک باشید و ایران همان باغی است که شما باید مراقب گلها و درختهای آن باشید و ازآن پاسداری کنید.» دلپذیر این موارد را درباره پررنگ بودن میهندوستی درشاهنامه میگوید.
آموختن مهارت همدلی و خودآگاهی با اشعارشاهنامه
یکی ازکاربردهای شاهنامه آموختن مهارتهای زندگی به نسل جدیداست.سازمان یونسکو و یونیسف10مهارت را به عنوان مهارت زندگی معرفی کردند، مانند:خودآگاهی، تفکرنقادانه،تصمیمگیری،تفکرخلاق وهمدلی و... . دکتر دلپذیر میگوید این مهارتها بارها درمیان اشعارشاهنامه به هنرمندی به نظم آمدهاند. برای مثال«درداستان افراسیاب وقتی او کابوس میبیند و ازخواب میپرد،برادرش گرسیوز او را دلداری میدهد و در آغوش میکشد. نمونههایی ازاین دست خیلی زیاد هستند. مهارت خودآگاهی هم که باید ازدوران کودکی آن را آموخت دردیباچه شاهنامه وجود دارد و همچنین دردیگر اشعارفردوسی. او درباره این که خرد چه هست و اهمیت خرد را توضیح میدهد و در جایجای شاهنامه وقتی سرگذشت و نتیجه اعمال آن ها را می بینیم، خودآگاهیمان بیشتر می شود و کودکان اگر اینها را بخوانند مهارت خودآگاهیشان تقویت میشود.»
فوتوفن ورود مهارتهای شاهنامه به سبک زندگی نسل جدید
«نیاکان ما ازگذشتههای دوربا اشعارحکمتآموز شاهنامه انس گرفته بودند و در شبنشینیهای خودشان شاهنامه را میخواندند، ابیات زیادی ازشاهنامه راحفظ بودند با این که حتی خیلیها سواد خواندن و نوشتن نداشتند ابیات را به صورت شفاهی از پدرانشان آموخته بودند. با رواج و گسترش شهرنشینی و قهوهخانهها ،خواندن شاهنامه و پردهخوانی دراین محلها رواج پیدا کرد وکم کم شاهنامه وارد عرصه ادبیات و هنر شد.» دکتردلپذیر بعد از این مقدمه ، درباره این که چطورمیتوان مفاهیم شاهنامه را وارد سبک زندگیمان کنیم، می گوید:
* خوب است درخانه هرایرانی همانطورکه یک دیوان حافظ هست یک جلد ازشاهنامه فردوسی را هم داشته باشیم یا حداقل گزیدههایی ازشاهنامه. حتی ترجمههایی داریم که شاهنامه را به نثر درآوردهاند مثل کتاب «زگفتاردهقان» اثراقبال یغمایی.
* معلم ودانش آموزان کنارهم بنشینند و با داستانهای شاهنامه آشنا شوند. همچنین اجراهای هنری مثل نقاشی شاهنامه و سفالگری با شاهنامه کارهایی است که میتوانند کودکان را با شاهنامه آشنا کند.
* شاهنامه نقش مهمی درهویت ملی درکودکان دارد و میدانیم این ازهمان سنین آغاز زندگی شکل میگیرد. یکی از راه های تقویت هویت ملی قصهگویی است. شاهنامه پلی است بین گذشته ایران و جهان کنونی. البته مبنای این داستانگویی باید برمبنای شادی و جذابیت باشد. حتی وقتی کودکان توانایی خواندن و نوشتن ندارند خوب است که شاهنامه با تصویرسازیهای جذاب دراختیارشان قرار بگیرد، آنها را تماشا کنند و بزرگترها آن را برای کودک توضیح دهند و او را به داستان علاقهمند کنند.
* معلم و دانش آموزان دریک سالن جمع شوند و هرکدام نقش یکی ازشخصیتهای شاهنامه و معلم نقش کارگردان یا قصهگوی شاهنامه را درآن بازی کند. فیلم آن ضبط شود، برای دانشآموزان نمایشداده شود تا آنها تشویق به اجرای کارهای هنری درباره شاهنامه شوند.
اسباببازی شاهنامهای نداریم
اگر داخل اسباببازیفروشیها بروید هزار و یک شخصیت هالیوودی پیدا میکنید اما اسباببازی شاهنامهای چطور؟ دلپذیر با اشاره به این ضعف میگوید: «اگر بتوانیم شخصیتهای شاهنامه را بهصورت اسباببازی داشته باشیم خیلی میتواند درترویج و آشنایی با شاهنامه موثر باشد. الان درهر اسباببازی فروشی شخصیتهای هالیوودی با قیمت مناسب پیدا میشود اما درزمینه اسباببازی شاهنامهای ضعف جدی داریم. بازیهای کارتی هم بهتازگی ساخته شدهاند ولی هنوز جای کار بسیاری دارد. اگر میخواهیم فرهنگ شاهنامه رواج پیدا کند و درهرخانه یک شاهنامهخوان داشته باشیم باید این موارد را جدی بگیریم.»