این آب روان، برای دیگران!
صادق غفوریان
در روزها و هفته های اخیر، بارها هشدار وقوع سیلاب در استان های کشور، بار دیگر این موضوع را بر سر زبان ها انداخت که این بارش ها و این سیلاب ها تا چه میزان می تواند، وضعیت کم آبی کشور را از بحران خارج کند؟ روز گذشته، سازمان هواشناسی کشور نسبت به تشدید فعالیت سامانه بارشی در ۱۰ استان و خطر جاری شدن سیلاب هشدار داد. هفته قبل، این هشدار برای 24 استان کشور صادر شده بود؛ یعنی 80 درصد کشور تحت سامانه های بارشی شدید بوده به طوری که برای آن هشدار رنگ زرد صادر شد. اما آیا حکمرانی آب در کشور به گونه ای طراحی شده که بتوان از این ظرفیت بهاری بیشترین بهره را برد؟یا به شکلی است که روان آب ها مسیر ناکجاآباد را طی می کنند و هدر می روند...محمود یزدانی، کارشناس حوزه آب و انرژی در گفت وگو با خراسان، موضوع را تحلیل و عنوان می کند، بخشی از هدررفت منابع آب در کشور، غصه 9 میلیارد مترمکعب از محل روان آب هایی است که ما امکان مهار آن را نداریم و از کشور خارج می شود.
چند عدد و رقم غم انگیز
نمی توان درباره آب و چالش های آبی کشور گزارش نوشت و از بحران ننوشت؛ بخشی از این نمای بحرانی در سه تحلیل کلی خلاصه می شود:
1-هرچند حجم بارشهای سال آبی جاری (از ابتدای مهرماه سال ۱۴۰۴ تاکنون)، نسبت به سال گذشته رشد حدود ۶۵ درصدی داشته است، اما باید دقت کنیم که اولاً در مقایسه با میانگین بلندمدت، طبق تعریف همچنان سال جاری یک سال نرمال است و از میانگین بارش فاصله زیادی نگرفتهایم.
2-بر اساس گزارش سازمان هواشناسی، همچنان 12 استان شرایط زیرنرمال را تجربه میکنند. ضمن این که حجم آب ذخیره شده در سدهای کشور به رغم بارشهای سال آبی جاری و پس از ۶ سال خشکسالی متوالی، همچنان در مقایسه با میانگین ۱۰ سال اخیر، دارای کسری هستند به نحوی که بیش از نیمی از سدهای مهم کشور، در این گروه قرار میگیرند و سدهای استانهای تهران، مرکزی، اصفهان، قم، خراسان رضوی، زنجان و همدان وضعیت مطلوبی ندارند.
3-استمرار خشکسالی و به ویژه خشکسالی سال گذشته که طی ۵۰ سال گذشته، بیسابقه بوده است، منابع آب زیرزمینی را بیش از پیش محروم ساخته و این ذخایر در اثر برداشت بیرویه دچار آسیب جدی شدهاند و جبران این خسارت ممکن است سالها طول بکشد.
فرونشست؛ نتیجه عملکرد آبی ما
حکمرانی آب یا به تعبیر دقیق تر، فقدان حکمرانی آب امروز نتایج تلخی را پیش روی ما قرار داده است. فرونشست از جمله این حکمرانی است که وقتی آبخوانها بهطور مزمن تهی میشوند، اسکلت خاک میخوابد و زمین مینشیند. نورنیوز در گزارشی نوشته است: «میانگین فرونشست در ایران 15 برابر نرخ اعلام شده از سوی اتحادیه اروپاست و در برخی از دشتها حتی به 36 سانتیمتر می رسد.»
آب در زمین فرو نمی رود، فرار می کند
بارش ها اگرچه نسبت به سال قبل در شرایط بهتری قرار دارد اما توزیع نامتوازن و رخدادهای سیلابی باعث شده سهم نفوذ به سفرهها ناچیز بماند. خاکهای سفت و شور، پوشش گیاهی آسیبدیده و توسعه سازهای در حریم سیلابدشتها، زمان ماند آب را کم کرده و آن را به روان آب تند بدل میکند. سدها اندکی جان میگیرند، اما آب زیرزمینی تغذیه نمیشود.
پدر منابع زیرزمینی را درآورده ایم
بخش کشاورزی که حدود ۹۰ درصد از کل آب مصرفی کشور را به خود اختصاص میدهد، همچنان با الگوهای سنتی و کمبازده فعالیت میکند. در این میان بیش از ۱۵ میلیارد مترمکعب برداشت غیرمجاز از منابع آب زیرزمینی کشور ثبت شده، رقمی که نیمی از آن مربوط به چاههای مجاز و نیم دیگر از چاههای غیرمجاز است.
این وضعیت یعنی ما تاکنون هیچ رحمی به منابع زیرزمینی نکرده ایم؛ حال خود بخوان حدیث مفصل از این مجمل.
9 میلیارد مترمکعب هدررفت روان آب ها
این آمارها و این تحلیل های آبی در شرایطی است که محمود یزدانی کارشناس حوزه آب و انرژی به خراسان می گوید: سالیانه به طور میانگین 9 میلیارد مترمکعب روان آب از کشور خارج می شود که ما امکان کنترل و نگهداشت آن را نداریم. طبق قوانین حقوق آب، این روان آب ها اساسا «حقابه» نیز محسوب نمی شود که نیازمند برنامه ریزی های منسجم و بلندمدت است که بتوانیم این ظرفیت را به شبکه داخل انتقال دهیم.
هدررفت 25 درصد در شبکه انتقال
و باز در ادامه این غصه های آبی، میزان هدررفت آب در شبکه های فرسوده شهری است که این کارشناس حوزه آب درباره اش این طور می گوید: دو شکل هدررفت آب در شبکه های انتقال وجوددارد، هدررفت ظاهری که شامل مواردی همچون انشعابات غیرمجاز، خطای داده های اندازه گیری و... است و شکل دوم هدررفت، هدررفت واقعی ومرتبط با نشت آب از شبکه انتقال است. در این زمینه باید بگوییم که استاندارد دنیا 15 درصد است در حالی که میزان این هدررفت در ایران حدود 25 درصد است؛ یعنی میزان هدررفت آب در شبکه های انتقال کشور ما 10 درصد بیشتر از متوسط جهانی است.