عاشقانهای معمایی با صدای رازآلود چاوشی
محمد بهبودی نیا
چند روزپیش قطعه موسیقی«مریض تخت آخری» تازهترین اثرمحسن چاوشی با ترانه کاظم بهمنی وتنظیم رضا فوادیان منتشرشد. اما آنچه این اثر را ازبسیاری ازترانههای عاشقانه این روزهای موسیقی پاپ متمایزمیکند،تنها نام محسن چاوشی یا فضای احساسی آن نیست؛ بلکه شیوه روایت وتصویرسازی متفاوتی است که ترانهسرا درپیش گرفته است.«مریض تخت آخری» ازهمان نخستین مصرعها نشان میدهد با متنی روبهرو هستیم که به جای بیان مستقیم دلتنگی وعشق، جهانی از نمادها، موقعیتها و تصاویر روایی میسازد.رویکردی که درسالهای اخیر باردیگردرترانه فارسی مورد توجه قرارگرفته و باعث شده برخی ترانهها از سطح بیان احساسات فراتربروند و به روایتهایی چندلایه تبدیل شوند.
ساختارمعمایی ترانه
ترانه با یکی ازمتفاوتترین شروعها آغازمیشود:«یه گلّه روشمردمو،یه گرگ توی ذهنمه/چه وقت خوابه پاشوکه، یه بره واقعاً کمه»
درفرهنگ عامه، شمردن بره ها راهی برای فرارازبیخوابی است، اما کاظم بهمنی این تصویرآشنا را به بستری برای خلق اضطراب تبدیل میکند. گرگی که وارد ذهن شده، نمادی ازهجوم افکار،ترسها ونگرانیهایی است که اجازه آرامش نمیدهند.ازسوی دیگر،گم شدن یک بره، نظم ذهنی فردی که قصد دارد بخوابد را برهم میزند وهمان چیزی که قرار بوده به آرامش منتهی شود،به تشویش بیشترختم میشود.
نکته مهم اینجاست که شاعرازهمان ابتدا مخاطب را وسط یک اتفاق رها میکند. برخلاف بسیاری ازترانههای عاشقانه که با شرح مستقیم دلتنگی آغازمیشوند، اینجا شنونده ابتدا با یک موقعیت داستانی مواجه میشود و بعد به تدریج وارد جهان احساسی راوی میشود. همین تعلیق روایی و شروع معما گونه یکی ازمهمترین نقاط قوت اثر است.
لوکیشنهایی سینمایی
یکی دیگر ازویژگیهای قابل توجه «مریض تخت آخری»،تغییرمداوم فضا و مکان در طول روایت است. شاعر ابتدا دریک فضای ذهنی و شبانه حرکت میکند، سپس وارد مسیرانتظارمیشود و بعد ناگهان مخاطب را به یک بیمارستان میبرد. این جابهجایی سریع لوکیشنها یادآورتکنیک برش درسینماست.
درواقع شنونده تنها با مجموعهای ازاحساسات روبهرو نیست، بلکه مدام ازصحنهای به صحنه دیگرمنتقل میشود. همین ویژگی باعث شده ترانه بیش ازآن که به یک متن صرفاً احساسی شباهت داشته باشد، به یک روایت تصویری نزدیک شود؛روایتی که مخاطب به جای این که کلمات را بشنودمیتواندآن را درذهن خود ببیند.
تصویری ازفروپاشی درونی
«بلند میشم ازتنم صدامو باد میبره/دو روزه گریه میکنم یه لحظه هم نمیگذره»
تصویر«بلند شدن ازتن» نوعی بیگانگی با خویشتن را تداعی میکند. گویی راوی آنقدر در رنج و اندوه فرو رفته که دیگر با خود واقعیاش فاصله پیدا کرده است. از سوی دیگر،عبارت «صدامو باد میبره» تصویری شاعرانه ازناتوانی دربیان درد و فرسودگی روحی ارائه میدهد.دراین جا شاعر به جای آن که مستقیماً ازافسردگی یا اندوه سخن بگوید، آن را درقالب تصویربیان میکند.همین شیوه غیرمستقیم باعث میشود مخاطب احساس را نه فقط بشنود، بلکه آن را تجربه کند.
جغرافیای واقعی یا وضعیتی روحی؟
یکی از مهمترین نقاط عطف ترانه درجایی رخ میدهد که شاعر فضای بیمارستان را وارد روایت میکند:
«سفیدپوش بخش غم، یه شب که نازمیخری/برس به داد مسری، مریض تخت آخری»
بیمارستان دراینجا صرفاً یک مکان فیزیکی نیست؛ بلکه استعارهای ازوضعیت روحی راوی است. او دربخشی بستری شده که نامش«بخش غم» است و خود را«مریض تخت آخری» معرفی میکند؛ بیماری که دردورترین نقطه اتاق،دراوج تنهایی و فراموششدگی قرارگرفته است.
همچنین استفاده از واژه«مسری» یکی ازهوشمندانهترین انتخابهای شاعراست. غم دراین ترانه به یک بیماری واگیردارتبدیل میشود؛رنجی که میتواند به دیگران نیز منتقل شود. به همین دلیل درخواست راوی از«سفیدپوش»تنها یک خواهش عاشقانه نیست، بلکه نوعی فریاد برای نجات همه است. اومی گوید مرا نجات بده تا این غم به همه مردم سرایت نکند .
معشوقی که نامرئی است
نکته جالب دیگراین است که برخلاف بسیاری ازترانههای عاشقانه، معشوق دراین اثر تقریباً نامرئی باقی میماند.ما هیچ توصیف مستقیمی ازاو نمیشنویم وحتی حضور مشخصی ازاو نمیبینیم. معشوق بیشتریک نیروی نجاتبخش است تا یک شخصیت.
همین موضوع باعث میشود ترانه از محدوده یک روایت عاشقانه صرف فراتربرود واز دیدگاهی دیگر و درلایه ای متفاوت به متنی درباره امید،رهایی و نجات تبدیل شود. درواقع معشوق بیشتر ازآن که یک فرد باشد، نماد چیزی است که راوی را به زندگی بازمیگرداند.
عشقی که با وصال تعریف نمیشود
دربخش میانی ترانه با یکی از زیباترین تصاویرعاشقانه روبهرو میشویم: «برای رو به رو شدن یه لحظه هم غنیمته، تو سایهتم وسیعترازرویای نصف ونیمته/توقع من ازشبا تو رو به خواب دیدنه،بهشت من تصور به سمت تو دویدنه»
بسیاری ازآثارعاشقانه، رسیدن به معشوق را اوج خوشبختی میدانند، اما دراینجا حتی رسیدن نیز ضرورتی ندارد. برای راوی، صرف تصورحرکت به سمت معشوق کافی است تا احساس خوشبختی کند.این نگاه، عشق را ازسطح یک خواسته ساده فراترمیبرد وآن را به تجربهای درونی و ذهنی تبدیل میکند.
پایان تکاندهنده
اوج احساسی ترانه درپایان آن رقم میخورد:«به این کسی که اومده ،به من دوباره جون بده/بگو که اسمتو بگه جنازهموتکون بده»
ازآغاز اثرتا پایان، مرگ(روحی و جسمی) دراین ترانه حضوری پنهان اما دایمی در متن دارد؛ ازبیخوابی و اضطراب گرفته تا بیمارستان وتخت آخر.اما درنقطه مقابل، عشق نیز مدام درحال مقاومت است.
درپایان، معشوق چنان قدرتی پیدا میکند که حتی نام او میتواند مردهای را به زندگی بازگرداند. این تصویراگرچه اغراقآمیزاست، اما هسته اصلی ترانه راآشکار میکند؛کشمکش میان میل به زندگی و وسوسه فروپاشی.
درپایان به این نکته باید اشاره کردکه اگرچاوشی درخلق موسیقی این اثرهمچنان امضای شخصی خودرا دارد،اما درمقایسه با خلاقیت موجود درمتن ترانه ، نوآوری کمتری دربخش موسیقی به چشم می خورد. به همین دلیل باراصلی تمایز وتازگی «مریض تخت آخری» بیش ازهرچیز بردوش ترانه و جهان روایی آن قرارگرفته است.البته برخی می گویند چاوشی این قطعه موسیقی را به بیماران خاص تقدیم کرده است که با این دیدگاه روند تحلیل ترانه متفاوت می شود.