شاهنامه مدیون خالقی مطلق
محمد بهبودی نیا
گاهی هیاهوی جنگ آنقدر زیاد میشود که رخدادهای بزرگ را تحت تأثیر خودش قرار میدهد. شامگاه هشتم اسفند ۱۴۰۴ ، همزمان با شروع جنگ تحمیلی اسرائیل و آمریکا علیه کشورمان ،استاد جلال خالقی مطلق یکی از برجستهترین شاهنامهپژوهان معاصر و مصحح نامدار شاهنامه فردوسی، در هامبورگ درگذشت؛ پژوهشگری که بیش از نیم قرن از عمر خود را صرف شناخت، تصحیح و احیای مهمترین متن حماسی زبان فارسی کرد؛ با این حال، درگذشت او آنگونه که شایسته جایگاه علمیاش بود، بازتاب نیافت. اکنون رونمایی از ویژهنامه «پاژ» و برگزاری نشستی برای بزرگداشت او در مشهد، فرصتی شد تا بار دیگر به میراث مردی پرداخته شود که بسیاری از پژوهشگران معتقدند تاریخ تصحیح شاهنامه فردوسی را باید به دو دوره «پیش از خالقی مطلق» و «پس از خالقی مطلق» تقسیم کرد.
مراسم بزرگداشت زندهیاد جلال خالقی مطلق جمعه به همت خردسرای فردوسی در مشهد برگزار شد و جمعی از استادان و پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی در آن، درباره جایگاه علمی و میراث ماندگار این شاهنامهپژوه برجسته سخن گفتند.
نام خالقی مطلق با فردوسی و شاهنامه گره خورده است
دکتر محمدجعفر یاحقی، استاد زبان و ادبیات فارسی در این مراسم گفت: نام خالقی مطلق در دهههای اخیر چنان با شاهنامه گره خورده بود که هر سخن از فردوسی و شاهنامه، ناگزیر یاد او را زنده میکرد. بنده پنج دهه فعالیت علمی خالقی مطلق را از نزدیک دنبال کرده ام. از همان دهه ۱۳۵۰، نشانههای جدیت و وسواس علمی او در پژوهشهای شاهنامه آشکار بود. حاصل این کوشش طولانی، تنها تصحیح یک متن نبود، بلکه شکلگیری جریانی ماندگار در شاهنامهپژوهی بود که نسلهای بعدی از آن بهره خواهند برد.
این عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی تأکید کرد: جامعه فرهنگی هنوز آنگونه که باید فرصت ادای دین به او را نیافته است. انتشار ویژهنامهها و برگزاری نشستهای یادبود تلاشی برای جبران این کمبود است.
یاحقی خاطرنشان کرد: آثار خالقی مطلق جاودانه خواهد ماند و جامعه علمی،فرهنگی و اجتماعی ایران همچنان به او، به فردوسی و به فرهنگ ایرانی بدهکار است؛ چراکه او تمام زندگی خود را صرف پاسداری از یکی از مهمترین ارکان هویت فرهنگی ایران کرد.
انقلاب در متنشناسی
دکتر محمود امیدسالار، پژوهشگر، نسخهشناس و مترجم ایرانی، در پیام تصویری که از آمریکا به این مراسم ارسال کرده بود نیز گفت: دستاوردهای او چنان بنیادین است که میتوان تاریخ متنشناسی ایران را به دو دوره «پیش از خالقی مطلق» و «پس از خالقی مطلق» تقسیم کرد.
امید سالار تصریح کرد : خالقی مطلق نهتنها شاهنامه را با روشی نو و علمی تصحیح کرد، بلکه الگوی تازهای برای پژوهش در متون کلاسیک فارسی پدید آورد؛ الگویی که امروز تقریباً همه مصححان و پژوهشگران ناگزیر از بهرهگیری از آن هستند. کمتر پژوهشگری را میتوان یافت که در تصحیح متون از دستاوردهای روششناختی خالقی مطلق تأثیر نگرفته باشد.
وی خاطرنشان کرد : ملتی که شاهنامه را در حافظه فرهنگی خود حفظ کرده باشد، نه تن به خواری میدهد و نه از میان میرود. خالقی مطلق در این میان نقشی ماندگار دارد.
دغدغه او همان دغدغه فردوسی بود
دکتر علیرضا قیامتی، شاهنامهپژوه و استاد زبان و ادبیات فارسی، نیز در این مراسم گفت: دغدغه اصلی او همان دغدغه سراینده شاهنامه بود؛ یعنی ایران و فرهنگ ایرانی.خالقی مطلق بیش از چند دهه ازعمر، سرمایه و توان خود را وقف شاهنامه کرد و حاصل این تلاش، معتبرترین و علمیترین تصحیح شاهنامه در روزگار ما شد.
قیامتی تصریح کرد: خالقی مطلق خود روایت میکرد که در زمانی که بسیاری با ۲۰ هزار فرانک برای سفرهای تفریحی اروپا خرج می کردند، او همین مبلغ را صرف سفر به قاهره کرد تا بتواند نسخهای مهم از شاهنامه را بررسی کند و برای رسیدن به این هدف مدت زیادی را در قاهره ماند.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد : خالقی مطلق با شناسایی نسخه فلورانس، کهنترین نسخه شناختهشده شاهنامه، یکی از مهمترین دستاوردهای پژوهشی شاهنامهشناسی را رقم زد؛ نسخهای که ما را ۵۰ سال به زمان فردوسی نزدیکتر کرد و افق تازهای در تصحیح علمی این اثر گشود. هیچکس به اندازه خالقی مطلق نسخههای شاهنامه را نمیشناخت و هیچ پژوهشگری همچون او نتوانست نسبت و خویشاوندی نسخههای مختلف را با دقت علمی روشن کند. او در کنار دانش گسترده دارای منش انسانی، فروتنانه، خردورزانه و عشق عمیق به ایران بود.
خالقی مطلق معیار تصحیح متون ایرانی را تغییر داد
دکتر سجاد آیدنلو، پژوهشگر ادبیات فارسی از دیگر سخنرانان این مراسم بود که در قالب پیامی تصویری جلال خالقی مطلق را بیهیچ اغراق برجستهترین و پرکارترین شاهنامهشناس روزگار ما در ایران و جهان معرفی کرد.او توضیح داد : اهمیت خالقی مطلق تنها به تصحیح شاهنامه محدود نمیشود؛ زیرا وی در حوزههای گوناگون حماسه ملی ایران، مقالات، کتابها و پژوهشهای متعددی پدید آورد که هر یک مرجعی معتبر برای محققان به شمار میروند.
آیدنلو تأکید کرد :کمتر پژوهشگری را میتوان یافت که در کنار تصحیح متنی به گستردگی شاهنامه، چنین حجم عظیمی از تحقیقات تخصصی را نیز ارائه کرده باشد.وی اظهار کرد: پس از انتشار شاهنامه او، سطح انتظار از همه تصحیحات متون فارسی، عربی و ترکی دگرگون شد. هر پژوهشگری که امروز متنی کهن را تصحیح میکند، ناگزیر است روش خود را با معیارهای علمیای که خالقی مطلق در شاهنامه بنا نهاد، بسنجد. استاد خالقی مطلق تقریباً تمام عمر پژوهشی خود را به صورت تخصصی صرف شاهنامه کرد و همین تمرکز، راز موفقیت و ماندگاری آثار او بود.