نام «محتشم» با محرم گره خورده

علیرضا حیدری 

در گاهشمار ایرانی، اول محرم روز بزرگداشت محتشم کاشانی و ادبیات آیینی است. ترکیب‌بند معروف «باز این چه شورش است که در خلق عالم است»، برای یادآوری نام او در هر محرم کافی است.
شاعران بسیاری در رثای سیّدالشهدا(ع) و یاران او سروده‌اند مانند صباحی بیدگلی، وصال شیرازی، سروش اصفهانی، عمان سامانی، میرزا محمدتقی نیّر، ملک‏الشعرا بهار، امیری فیروزکوهی، محمدحسین شهریار و میرزا محمود خان ملک‏الشعرا، اما نام محتشم همچنان سرآمد است.
زبان محتشم صریح و ساده و به دور از هرگونه تکلف و تصنع است و زبانی شاعرانه و تصویری دارد. او احساسات و عواطف مذهبی خود را با زبانی روان و ساده بیان کرده است و همین ویژگی، شعر او را ماندگار کرد. زبان مرثیه‌های محتشم بسیار صمیمانه و عاطفی است. بهره‌گیری از واژه‌ها و مفاهیمی که با عمق فاجعۀ کربلا نسبت دارد مانند خاک، خون،‌ آب، نیزه، غبار، خنجر و خیمه پذیرش اجتماعی را به‌خوبی فراهم کرد. درحالی‌که، شعر شاعرانی مانند عمان سامانی که به لایه‌های تحلیلی بیشتر گرایش دارد، کمتر استقبال عام یافت.
البته گذشته از شور احساسی شعر محتشم، وجه ادبی شعر او هم اهمیت دارد. در قوت شعری محتشم و زبان شاعرانۀ او بسیار سخن گفته شده است و غیر از مضمون حزن‌انگیزش، استفاده از استعاره و تشبیه از دلایل اصلی شهرت و تأثیرگذاری شعر محتشم است. تعبیر دکتر فتوحی نیز در تأیید ویژگی‌های ادبی شعر محتشم گویای این موضوع است که: «سبک تغزلی واسوخت که شاخه مشهور مکتب وقوع فارسی است، در ميانه قـرن دهـم در کاشان پديدار شده و محتشم کاشـانی ايـن سـبک را ابـداع کـرده و بـه اوج رسـانيده اسـت... مبـدع اصـطلاح واسوخت و مروّج اين سبک محتشم کاشانی است و وحشی در اين شيوه مقلد بوده است. طـرز واسـوخت پـس از محتشم تا پايان قرن يازدهم در ايران مورد توجه بوده و سپس در زبان اردو مورد توجه قرار گرفته است.»