شعر نباید فدای ریتم مداحی شود
مجید حسینزاده
صدایش حالوهوای حرم امامرضا(ع) و محرم را تداعی میکند. از آن صداهایی که انگار سالها میان صحنهای حرم امام رضا(ع)، هیئتهای عزاداری و روضههای خانگی پیچیده و با اشک و ارادت مردم گره خورده است. بیش از نیم قرن مداحی، سه دهه خدمت در آستانقدس رضوی و خاطراتی که از روزهای انقلاب، دفاع مقدس و محافل شعر و ادب در سینه دارد، او را به یکی از چهرههای شناختهشده عرصه ستایشگری اهلبیت(ع) تبدیل کرده است. گفتوگوی خراسان با حاج علی ملائکه، روایت مردی است که زندگیاش را با نام اهل بیت(ع) معنا کرده و هنوز با دیدن هلال محرم، شور نخستین روزهای جوانی را در دل احساس میکند.
اذن ورود به ماه عزا با صلاخوانی
علی ملائکه درباره نوحههای ورود به ماه محرم میگوید: «مرحوم موید یک شعر بسیار زیبا برای ورود به ماه محرم دارد؛ هرکه با عشق تو راهی به محرم دارد، هرکجا هست سراپرده ماتم دارد. این شعر همیشه برای من یادآور آغاز ماه عزای سیدالشهدا(ع) بوده است. از گذشته در حرم مطهر امام رضا(ع) برنامهای به نام صلاخوانی داشتیم. صبح نخستین روز محرم، مداحان و ذاکران از نقارهخانه، صحن انقلاب و مسجد گوهرشاد گرد هم میآمدند و محتشمخوانی میکردند. فضای بسیار خاصی بود و همه با نوای «باز این چه شورش است که در خلق عالم است» به استقبال محرم میرفتند. حدود ۲۵ یا ۲۶ سال است که صبح اول محرم همه مداحان حرم را جمع میکنیم و با شعری خاص اذن ورود به عزاداری میگیریم؛ این هلال ماتم است یا هلال زینب است، اهل عالم را همه واحسینا بر لب است. این شعر برای ما آغاز رسمی ماه محرم است.»
همراهی وطنپرستی و شجاعت با محرم امسال
این ذاکر اهلبیت(ع) درباره تفاوت محرم امسال با سالهای گذشته میگوید: «فضای محرم امسال متفاوت است. رهبر شهید انقلاب روحیه شجاعت و تسلیمناپذیری را در جامعه تقویت کردند و این روحیه امروز در میان مردم دیده میشود. سال گذشته وقتی آقا به حاج محمود کریمی فرمودند «ای ایران» بخوان، در واقع بر موضوع وطندوستی و دفاع از کشور تأکید کردند. برخی میگویند چرا این روزها در مداحیها نقش ایران و پرچم کشور پررنگ شده است؛ ما روایت داریم که حب الوطن من الایمان؛ دوست داشتن وطن، بخشی از ایمان است. دفاع از سرزمین در برابر دشمن یک وظیفه دینی است. البته یکسری افراد هم این روزها شعارهای انحرافی مرگ بر فلان و مرگ برفلان میدهند که شاید از روی تعصب و علاقه شدید به کشور باشد. اما عموم مردم ما پیرو رهبر هستند. امام خمینی(ره) یک تابلویی جلوی ما گذاشته است تا هیچ گاه گمراه نشویم. فرمودند که پشتیبان ولایت فقیه باشید تا آسیبی به مملکت نرسد».
آشناییام با رهبرشهید از قبل انقلاب آغاز شد
این مداح پیشکسوت درباره نخستین آشنایی خود با رهبر شهید میگوید: «آشنایی من با ایشان به سال ۱۳۵7 برمیگردد. آن زمان در ماجرای بیمارستان امام رضا(ع) مشهد، بعد از حمله نیروهای رژیم شاه، مردم در بیمارستان تحصن کردند و رهبر انقلاب سخنگوی متحصنان بودند. پس از آن در راهپیماییهای انقلاب نیز در کنار ایشان بودیم و این آشنایی ادامه پیدا کرد. بعد از پیروزی انقلاب و در روزهای آغاز جنگ تحمیلی، ایشان به عنوان نماینده امام خمینی(ره) و شهید چمران به اهواز رفتند. ما هم به توصیه ایشان به همراه چند نفر از مشهد راهی جنوب شدیم و در ستاد جنگهای نامنظم به عنوان راننده آمبولانس خدمت کردیم.»
رهبر انقلاب؛ شاعرشناس و نکتهسنج
ملائکه درباره جلسات شعر و ادب در محضر رهبر شهید میگوید: «بهترین خاطرات من از دیدار با آقا مربوط به نشستهای شعر است. ایشان گاهی دو یا سه ساعت بدون خستگی مینشستند و درباره شعرها و شاعران صحبت میکردند. رهبر انقلاب شعر خوب را بسیار دوست داشتند. یکبار که قرار شد در محضر ایشان بخوانم، چند بیتی از «نگارنده» را خواندم. نگارنده کارمند شهربانی زمان شاه بود که به سفارش آقا در قبل از انقلاب از آن جا بیرون آمد تا مامور دستگاه ظالم نباشد. شاعر خوبی بود. این بیتها را خواندم که «کس نداند مقام زهرا(س) را، تا نداند مرام زهرا(س) را. بعد هم از آقای شفق چند بیت خواندم. وقتی تمام شد، آقا من را صدا زدند و همان دست جانبازشان را گذاشتند روی شانه من و فرمودند که آقای ملائکه، شعر اول مال نگارنده بود، شعر دوم سروده چه کسی بود؟ گفتم آقای شفق. بعد جملهای به من گفتند که خیلی خوشحال شدم. آقا فرمودند که آقای ملائکه خدا خیرت بدهد، شعر خوب خواندی و خوب هم خواندی. آقا روی شعر، مفاهیم و ریتم آن بسیار حساس بودند. مقام معظم رهبری از همه ابعاد به شعر نگاه میکردند».
وقتی ریتم بر شعر غلبه میکند
این مداح پیشکسوت درباره برخی آسیبهای مداحی امروز میگوید: «مداحی نباید به سمتی برود که شعر و محتوا قربانی ریتم شود. بعضی اوقات شعر خیلی حزنانگیز و قشنگ است و باید یک دریا با آن اشک ریخت اما اینقدر آهنگ و ریتم آن تیز و تند است که مفهوم شعر از بین میرود. شعر معروفی است که میگوید: «شلوغ بود، دل آسمون گرفته بود و بیفروغ بود، کاشکی روضههای قتلگاه همهاش دروغ بود ...» این شعر با این حزن، فدای آهنگ تند شد. اصل در مداحی، انتقال پیام و معرفت اهلبیت(ع) است».
قصه تولد «ای صفای قلب زارم»
او درباره شکلگیری نوحه معروف «ای صفای قلب زارم» میگوید: «سال ۱۳۷۵ بود که به امام رضا(ع) عرض کردم دوست دارم شعری بگویم که مخصوص خود شما باشد. پس از آن، این ابیات به ذهنم رسید؛ «ای صفای قلب زارم، هر چه دارم از تو دارم». شعر را در چند مجلس خواندم و کمکم میان خادمان حرم رواج پیدا کرد. بعدها در مراسم جاروکشی حرم نیز این شعر خوانده شد و در میان کشیکهای مختلف شناخته شد. اما بیشترین توجه به این شعر مربوط به نخستین شب بازگشایی حرم پس از دوران کرونا بود. آن شب که خادمان و زائران دوباره در کنار هم جمع شدند، این شعر را اجرا کردم و از آن زمان بیش از گذشته در میان مردم شناخته شد.»
دوقلوهایم از کرامت امام رضا(ع) است
این خادم آستان رضوی درباره کرامات امام رضا(ع) میگوید: «شک نکنید، به هیچ عنوان شک نکنید یعنی مطمئن باشید شما هرچیزی در حرم امام رضا(ع) از ایشان بخواهید، خدا به خاطر حضرت عنایت خواهد کرد؛ البته یک خرده دیر یا زود دارد. خودم یک روز به حرم رفتم و عرض کردم که آقاجان من فرزندی ندارم. از حضرت خواستم اگر دختری نصیبم شد نامش را رقیه و اگر پسری بود نامش را جواد بگذارم. خداوند به برکت امام رضا(ع)، یکسال بعد به من دوقلو عطا کرد. البته در حرم معمولاً توصیه میشود کرامات حضرت در مجالس عمومی زیاد مطرح نشود تا توقعی برای زائران ایجاد نشود، اما واقعیت این است که نمونههای فراوانی از عنایات حضرت وجود دارد. من ۱۵ سال مسئول ثبت وقایع صحن انقلاب بودم. در دفتر وقایع حرم بیش از هزار پرونده مربوط به شفا و کرامت ثبت شده که بسیاری از آنها با توضیحات کامل موجود است.»
مداح باید شعر را زندگی کند
او درباره این که چرا هیچ گاه اشعار را از روی برگه نمی خواند و همیشه حفظ میکند، می گوید: «ما استادی داشتیم به نام مرحوم حاج محمدنیا که اگر هنگام مداحی کاغذ از جیب بیرون میآوردیم، ناراحت میشد. میگفت اگر کسی شعر را با بهترین لحن از روی کاغذ بخواند نمره 10 به او میدهم اما اگر شعر را از حفظ بخواند، حتی اگر لحنش خوب نباشد، نمره 90. درباره علتش هم پرسیدیم که میگفت وقتی شعر را حفظ میکنید، مفهوم آن را درک میکنید. وقتی شعر را بفهمید، بهتر میتوانید آن را به دل مخاطب بنشانید.»
خدمت به عنوان دربان را
بیشتر دوست دارم
او درباره 30 سال خدمت به عنوان دربان در حرممطهر رضوی میگوید: «اگر کسی خادم امام رضا(ع) شود، فرقی نمیکند در چه بخشی خدمت کند؛ همه جا افتخار است. با این حال دربانی ویژگی خاص خودش را دارد. زائر وقتی وارد حرم میشود، نخستین برخوردش با دربان است. من این بخش از خدمت را دوست دارم، چون اولین سلام و خوشامدگویی به زائر را دربان انجام میدهد و همین موضوع ارزش فراوانی دارد.»
روز عاشورا 3هزار نفر در هامبورگ عزاداری میکنند
این مداح پیشکسوت درباره سفرهای خارجی خود میگوید: «در سالهای مختلف به کشورهای زیادی سفر کردهام. آلمان، لبنان، عراق و عربستان از جمله این کشورها بودهاند. مثلا در مرکز اسلامی هامبورگ جمعیت زیادی از جوانان محب اهلبیت(ع) حضور داشتند. روز عاشورا سه هزار جوان در مراسم عزاداری شرکت میکردند؛ صحنهای که شاید کمتر کسی تصورش را در قلب اروپا داشته باشد. در یکی از شهرهای آلمان، یک ایرانی انبار محل کسب خود را به حسینیه تبدیل کرده بود و با امام حسین(ع) عهد کرده بود بخشی از درآمد سالانهاش را صرف برگزاری مراسم عزاداری کند. در هر جای دنیا که رفتم، دیدم مردم تشنه نام اهلبیت(ع) هستند. عشق به امام حسین(ع) مرز نمیشناسد و هرجا دلی برای اهلبیت(ع) بتپد، روضه نیز برپا خواهد شد.»
اذن ورود به ماه عزا با صلاخوانی
علی ملائکه درباره نوحههای ورود به ماه محرم میگوید: «مرحوم موید یک شعر بسیار زیبا برای ورود به ماه محرم دارد؛ هرکه با عشق تو راهی به محرم دارد، هرکجا هست سراپرده ماتم دارد. این شعر همیشه برای من یادآور آغاز ماه عزای سیدالشهدا(ع) بوده است. از گذشته در حرم مطهر امام رضا(ع) برنامهای به نام صلاخوانی داشتیم. صبح نخستین روز محرم، مداحان و ذاکران از نقارهخانه، صحن انقلاب و مسجد گوهرشاد گرد هم میآمدند و محتشمخوانی میکردند. فضای بسیار خاصی بود و همه با نوای «باز این چه شورش است که در خلق عالم است» به استقبال محرم میرفتند. حدود ۲۵ یا ۲۶ سال است که صبح اول محرم همه مداحان حرم را جمع میکنیم و با شعری خاص اذن ورود به عزاداری میگیریم؛ این هلال ماتم است یا هلال زینب است، اهل عالم را همه واحسینا بر لب است. این شعر برای ما آغاز رسمی ماه محرم است.»
همراهی وطنپرستی و شجاعت با محرم امسال
این ذاکر اهلبیت(ع) درباره تفاوت محرم امسال با سالهای گذشته میگوید: «فضای محرم امسال متفاوت است. رهبر شهید انقلاب روحیه شجاعت و تسلیمناپذیری را در جامعه تقویت کردند و این روحیه امروز در میان مردم دیده میشود. سال گذشته وقتی آقا به حاج محمود کریمی فرمودند «ای ایران» بخوان، در واقع بر موضوع وطندوستی و دفاع از کشور تأکید کردند. برخی میگویند چرا این روزها در مداحیها نقش ایران و پرچم کشور پررنگ شده است؛ ما روایت داریم که حب الوطن من الایمان؛ دوست داشتن وطن، بخشی از ایمان است. دفاع از سرزمین در برابر دشمن یک وظیفه دینی است. البته یکسری افراد هم این روزها شعارهای انحرافی مرگ بر فلان و مرگ برفلان میدهند که شاید از روی تعصب و علاقه شدید به کشور باشد. اما عموم مردم ما پیرو رهبر هستند. امام خمینی(ره) یک تابلویی جلوی ما گذاشته است تا هیچ گاه گمراه نشویم. فرمودند که پشتیبان ولایت فقیه باشید تا آسیبی به مملکت نرسد».
آشناییام با رهبرشهید از قبل انقلاب آغاز شد
این مداح پیشکسوت درباره نخستین آشنایی خود با رهبر شهید میگوید: «آشنایی من با ایشان به سال ۱۳۵7 برمیگردد. آن زمان در ماجرای بیمارستان امام رضا(ع) مشهد، بعد از حمله نیروهای رژیم شاه، مردم در بیمارستان تحصن کردند و رهبر انقلاب سخنگوی متحصنان بودند. پس از آن در راهپیماییهای انقلاب نیز در کنار ایشان بودیم و این آشنایی ادامه پیدا کرد. بعد از پیروزی انقلاب و در روزهای آغاز جنگ تحمیلی، ایشان به عنوان نماینده امام خمینی(ره) و شهید چمران به اهواز رفتند. ما هم به توصیه ایشان به همراه چند نفر از مشهد راهی جنوب شدیم و در ستاد جنگهای نامنظم به عنوان راننده آمبولانس خدمت کردیم.»
رهبر انقلاب؛ شاعرشناس و نکتهسنج
ملائکه درباره جلسات شعر و ادب در محضر رهبر شهید میگوید: «بهترین خاطرات من از دیدار با آقا مربوط به نشستهای شعر است. ایشان گاهی دو یا سه ساعت بدون خستگی مینشستند و درباره شعرها و شاعران صحبت میکردند. رهبر انقلاب شعر خوب را بسیار دوست داشتند. یکبار که قرار شد در محضر ایشان بخوانم، چند بیتی از «نگارنده» را خواندم. نگارنده کارمند شهربانی زمان شاه بود که به سفارش آقا در قبل از انقلاب از آن جا بیرون آمد تا مامور دستگاه ظالم نباشد. شاعر خوبی بود. این بیتها را خواندم که «کس نداند مقام زهرا(س) را، تا نداند مرام زهرا(س) را. بعد هم از آقای شفق چند بیت خواندم. وقتی تمام شد، آقا من را صدا زدند و همان دست جانبازشان را گذاشتند روی شانه من و فرمودند که آقای ملائکه، شعر اول مال نگارنده بود، شعر دوم سروده چه کسی بود؟ گفتم آقای شفق. بعد جملهای به من گفتند که خیلی خوشحال شدم. آقا فرمودند که آقای ملائکه خدا خیرت بدهد، شعر خوب خواندی و خوب هم خواندی. آقا روی شعر، مفاهیم و ریتم آن بسیار حساس بودند. مقام معظم رهبری از همه ابعاد به شعر نگاه میکردند».
وقتی ریتم بر شعر غلبه میکند
این مداح پیشکسوت درباره برخی آسیبهای مداحی امروز میگوید: «مداحی نباید به سمتی برود که شعر و محتوا قربانی ریتم شود. بعضی اوقات شعر خیلی حزنانگیز و قشنگ است و باید یک دریا با آن اشک ریخت اما اینقدر آهنگ و ریتم آن تیز و تند است که مفهوم شعر از بین میرود. شعر معروفی است که میگوید: «شلوغ بود، دل آسمون گرفته بود و بیفروغ بود، کاشکی روضههای قتلگاه همهاش دروغ بود ...» این شعر با این حزن، فدای آهنگ تند شد. اصل در مداحی، انتقال پیام و معرفت اهلبیت(ع) است».
قصه تولد «ای صفای قلب زارم»
او درباره شکلگیری نوحه معروف «ای صفای قلب زارم» میگوید: «سال ۱۳۷۵ بود که به امام رضا(ع) عرض کردم دوست دارم شعری بگویم که مخصوص خود شما باشد. پس از آن، این ابیات به ذهنم رسید؛ «ای صفای قلب زارم، هر چه دارم از تو دارم». شعر را در چند مجلس خواندم و کمکم میان خادمان حرم رواج پیدا کرد. بعدها در مراسم جاروکشی حرم نیز این شعر خوانده شد و در میان کشیکهای مختلف شناخته شد. اما بیشترین توجه به این شعر مربوط به نخستین شب بازگشایی حرم پس از دوران کرونا بود. آن شب که خادمان و زائران دوباره در کنار هم جمع شدند، این شعر را اجرا کردم و از آن زمان بیش از گذشته در میان مردم شناخته شد.»
دوقلوهایم از کرامت امام رضا(ع) است
این خادم آستان رضوی درباره کرامات امام رضا(ع) میگوید: «شک نکنید، به هیچ عنوان شک نکنید یعنی مطمئن باشید شما هرچیزی در حرم امام رضا(ع) از ایشان بخواهید، خدا به خاطر حضرت عنایت خواهد کرد؛ البته یک خرده دیر یا زود دارد. خودم یک روز به حرم رفتم و عرض کردم که آقاجان من فرزندی ندارم. از حضرت خواستم اگر دختری نصیبم شد نامش را رقیه و اگر پسری بود نامش را جواد بگذارم. خداوند به برکت امام رضا(ع)، یکسال بعد به من دوقلو عطا کرد. البته در حرم معمولاً توصیه میشود کرامات حضرت در مجالس عمومی زیاد مطرح نشود تا توقعی برای زائران ایجاد نشود، اما واقعیت این است که نمونههای فراوانی از عنایات حضرت وجود دارد. من ۱۵ سال مسئول ثبت وقایع صحن انقلاب بودم. در دفتر وقایع حرم بیش از هزار پرونده مربوط به شفا و کرامت ثبت شده که بسیاری از آنها با توضیحات کامل موجود است.»
مداح باید شعر را زندگی کند
او درباره این که چرا هیچ گاه اشعار را از روی برگه نمی خواند و همیشه حفظ میکند، می گوید: «ما استادی داشتیم به نام مرحوم حاج محمدنیا که اگر هنگام مداحی کاغذ از جیب بیرون میآوردیم، ناراحت میشد. میگفت اگر کسی شعر را با بهترین لحن از روی کاغذ بخواند نمره 10 به او میدهم اما اگر شعر را از حفظ بخواند، حتی اگر لحنش خوب نباشد، نمره 90. درباره علتش هم پرسیدیم که میگفت وقتی شعر را حفظ میکنید، مفهوم آن را درک میکنید. وقتی شعر را بفهمید، بهتر میتوانید آن را به دل مخاطب بنشانید.»
خدمت به عنوان دربان را
بیشتر دوست دارم
او درباره 30 سال خدمت به عنوان دربان در حرممطهر رضوی میگوید: «اگر کسی خادم امام رضا(ع) شود، فرقی نمیکند در چه بخشی خدمت کند؛ همه جا افتخار است. با این حال دربانی ویژگی خاص خودش را دارد. زائر وقتی وارد حرم میشود، نخستین برخوردش با دربان است. من این بخش از خدمت را دوست دارم، چون اولین سلام و خوشامدگویی به زائر را دربان انجام میدهد و همین موضوع ارزش فراوانی دارد.»
روز عاشورا 3هزار نفر در هامبورگ عزاداری میکنند
این مداح پیشکسوت درباره سفرهای خارجی خود میگوید: «در سالهای مختلف به کشورهای زیادی سفر کردهام. آلمان، لبنان، عراق و عربستان از جمله این کشورها بودهاند. مثلا در مرکز اسلامی هامبورگ جمعیت زیادی از جوانان محب اهلبیت(ع) حضور داشتند. روز عاشورا سه هزار جوان در مراسم عزاداری شرکت میکردند؛ صحنهای که شاید کمتر کسی تصورش را در قلب اروپا داشته باشد. در یکی از شهرهای آلمان، یک ایرانی انبار محل کسب خود را به حسینیه تبدیل کرده بود و با امام حسین(ع) عهد کرده بود بخشی از درآمد سالانهاش را صرف برگزاری مراسم عزاداری کند. در هر جای دنیا که رفتم، دیدم مردم تشنه نام اهلبیت(ع) هستند. عشق به امام حسین(ع) مرز نمیشناسد و هرجا دلی برای اهلبیت(ع) بتپد، روضه نیز برپا خواهد شد.»