فریاد هنر درسکوت کوفه
مصطفی قاسمیان
عاشورا به عنوان یکی ازبزرگترین رویدادهای تاریخ اسلام و تشیع، فراتر ازیک مناسبت مذهبی است و جایگاه یک فرهنگ بزرگ دینی را دارد که میبایست برای نسلهای آینده حفظ شود. این اتفاق که درسدههای گذشته با استفاده از نگارش کتاب یا انتقال سینه به سینه ماجراهای تاریخ مرتبط رخ میداد، طی دهههای اخیر نیازمند بهرهگیری از رسانههای جمعی، خصوصاً قالبهای داستانی است. سریالهای تلویزیونی که ازظرفیت بالایی برای روایت واقعه عاشورا برخوردارند، تاکنون بارها به این اتفاق پرداختهاند. این گزارش به مهم ترین سریالهای رسانه ملی اختصاص دارد که متن واقعه عاشورا را روایت میکنند.
آغاز با «روایت عشق»
پس از وقوع انقلاب اسلامی، سریال «روایت عشق» به کارگردانی علاءالدین رحیمی و انوشیروان ارجمند، نخستین تلاش جدی صداوسیما برای به تصویر کشیدن فاجعه کربلا بود که درسال1364ساخته شد. این اثرکه دراستان خراسان و با بودجهای محدود تولید شد، ازظرفیت بازیگران تئاترمشهد بهره برد. ساختار روایی مجموعه 7 قسمتی«روایت عشق»، تحت تأثیر فرم«محمد رسولا...(ص)» مصطفی عقاد بود که درآن سالها نمایش موفقی را در ایران و جهان تجربه کرد. علاوه برساختارتئاترگونه کل اثر، نقش امام حسین(ع) در این سریال به دوربین سپرده شد و تصویر مستقیمی از ایشان ارائه نشد. اگرچه محدودیتهای تولید، مانع از بازسازی صحنههای عظیم نبرد در«روایت عشق» شد، اما خلاقیتهای تصویری درنمایش شهادت یاران و سکانس پایانیِ ماندگار درگودال قتلگاه، آن را به تجربهای قابلتأمل درسالهای میانی جنگ بدل کرد.
شبیه «سفیر» درسیما
درحالی که معدود آثارعاشورایی دهههای60 و70 دریادها نماندند، مجموعه «فرستاده» به کارگردانی جواد شمقدری که درسال 1381 به تولید رسید، تجربه مهم بعدی تلویزیون دراین زمینه بود که از زاویه دید یکی از فرستادگان امام حسین(ع) به واقعه عاشورا میپرداخت. این سریال که به نظر میرسد تا حدی تحت تأثیر موفقیت فیلم سینمایی «سفیر» ساخته شد، با نگاهی به مستندات تاریخی، سرگذشت سلیمان بن رزین، پیک امام حسین(ع) به بصره را روایت میکند و البته بر تخیل دراماتیک نیز تکیه دارد. حضور حسین یاری در نقش سلیمان و همراهی بازیگرانی چون گلاب آدینه، محمدعلی کشاورز و محمود پاکنیت، «فرستاده» را به اثری قابل توجه تبدیل کرد.
داستان پرچالش «طفلان مسلم»
سریال «طفلان مسلم» به کارگردانی سیدمجتبی یاسینی و محصول شبکه الکوثر، یکی از تلاشهای تلویزیون برای بازنمایی واقعهای جانکاه از تاریخ اسلام است که به شکل غیرمستقیم دراثر نبرد کربلا رخ داد. این مجموعه 12 قسمتی که از لحاظ سندیت تاریخی دچارچالش بود، به اسارت و شهادت فرزندان مسلم بن عقیل درکوفه میپردازد. حضور بازیگران برجستهای همچون جهانگیر الماسی درنقش قاضی شریح، نقطه قوت سریال محسوب میشد، مجموعه «طفلان مسلم» به رغم آن که برای نسلی از تماشاگران تلویزیون به یک نوستالژی تبدیل شد، ولی نتوانست درردیف آثارجریانساز وخاطرهانگیزِ مذهبی رسانه ملی قرار گیرد.
بازگشت میرباقری با «معصومیت از دست رفته»
داوود میرباقری پس از سریال ماندگار«امام علی(ع)» درابتدای دهه 80 با «معصومیت از دست رفته» حضور درعرصه سریالسازی تاریخی را ادامه داد. این اثر، از زاویهای متفاوت به واقعه عاشورا مینگریست و به جای تمرکز مستقیم بر میدان نبرد، به تحلیل شرایط کوفه درآستانه این قیام پرداخت. داستان حول شخصیت خیالی «شوذب» با بازی درخشان زندهیاد امین تارخ خزانهدارکوفه شکل میگرفت که میان دو قطب متضادِ ایمان و وسوسه گرفتار شد. میرباقری با هوشمندی، کشمکشهای درونی و تقابل میان عقل، عشق و اعتقادات را دربستر درامی پرکشش به تصویرکشید که فرجام آن جز شقاوت و جنون نبود. دیالوگهای فاخر، شخصیتپردازی عمیق و نقشآفرینیهای عالی بازیگرانی همچون فریبا کوثری، سارا خویینیها، داریوش فرهنگ، داوود رشیدی و اکبرعبدی «معصومیت ازدست رفته» را به یکی ازآثارماندگار تلویزیون بدل کرد.
«مختارنامه» قله روایتگری عاشورایی
بیشک «مختارنامه» به کارگردانی داوود میرباقری، باشکوهترین و موفقترین تجربه تلویزیون ایران دربازنمایی تاریخ اسلام و واقعه عاشوراست. این سریال که حاصل 8 سال مجاهدت حرفهای داوود میرباقری است، با چنان ابعاد تولیدی، پیچیدگیهای فنی و دقت درجزییات همراه بود که تا به امروز، استانداردهای آن بیرقیب باقی مانده است. داستان «مختار ثقفی» که در روز عاشورا در زندان به سر میبرد، بهانهای هوشمندانه برای میرباقری شد تا ضمن واکاویِ شرایط پیچیده سیاسی و عقیدتیِ کوفه، خونخواهیِ شهدای کربلا را نمایش دهد. این مجموعه با فیلم نامهای پرکشش، هم قهرمانانی همچون «مختار» و «کیان» را بهیادماندنی کرد و هم درترسیم کاراکترهای منفیِ تاریخ نیز عملکردی بینظیر داشت؛ تا جایی که بسیاری بازی فرهاد اصلانی درنقش «ابن زیاد»، محمد فیلی درنقش «شمر» و رضا کیانیان درنقش «عبدا... بن زبیر» را برترین بازیهای این بازیگران میدانند. اگرچه پخش این سریال از سال 1389 تاکنون بارها تکرار شده و در فواصل مختلف حواشی یا نقدهایی را به همراه داشته، اما تداوم محبوبیت آن میان مخاطبان، نشان میدهد که این اثر به مهمترین مرجع بصری و خاطره جمعی مردم ایران از قیام امام حسین(ع) تبدیل شده است.
بازگشت روایت عاشورا با «عشق کوفی»
پس از یک دوره سکوت طولانی، سریال «عشق کوفی» به کارگردانی حسن آخوندپور درسال 1402، تجربه مهمی بود که وقایعِ عاشورا را به نمایش گذاشت. این اثر تقابل میان عشق و وظیفه را داستان خیالی زندگی جوانی به نام «هلال» و دختر یکی از اشراف کوفه به تصویر میکشد. «عشق کوفی» فضایی متفاوت از جامعه کوفه درآستانه قیام عاشورا را نمایش میدهد و سعی دارد تماشاگر را به همذاتپنداری با دغدغههای شخصیتها در بزنگاههای تاریخی وادارد. حضور قدرتمند بازیگرانی چون نادرسلیمانی و لعیا زنگنه، در کنارفضاسازیهای هنرمندانه و دقت درجزییات تاریخی، «عشق کوفی» را به اثری خوشساخت تبدیل کرد؛ اگرچه این مجموعه نتوانست به اثری جریانساز تبدیل شود و همچنان زیرسایه «مختارنامه» ماند.
تجربه پرانتقاد «مهمانکشی»
«مهمانکشی» را آخرین تولید تلویزیون درباره متن واقعه عاشورا میتوان دانست. این اثرکه سال 1404 روی آنتن رفت، تلاش میکرد تا از زاویهای کمتردیدهشده، به نقشِ اهالی کوفه و تضاد میان میزبانی و خیانت بپردازد. به خلاف آثارحماسی که مستقیماً درمیدان نبرد روایت میشوند، تمرکز «مهمانکشی» روی کنشهای سیاسی و فشارهای اجتماعیِ حاکم بر فضای کوفه بود. با این حال، این سریال نتوانست تصویر تازهای از نقشآفرینان واقعه عاشورا به خصوص اشقیا ارائه دهد و به دلیل زبان دیالوگها، انتخاب بازیگران و نقشآفرینیها بسیار نقد شد.