پیمان هستهای ریاض و واشنگتن به کجا میرسد؟
توافق روی آب
توافقی که قراربودآغازگر فصل تازهای ازهمکاری هستهای غیرنظامی میان آمریکا وعربستان باشد،کمترازیک شبانهروز پس از امضا، با ابهام و تردیدهای جدی روبهرو شد. بعدازظهر چهارشنبه، «کریس رایت» وزیرانرژی آمریکا وهمتای سعودی او، درمراسمی رسمی با حضورمجازی مقامهای دو کشور،توافق همکاری هستهای غیرنظامی واشنگتن وریاض راامضاکردند؛ توافقی که ازآن به عنوان یکی ازمهمترین دستاوردهای روابط دوجانبه در سالهای اخیر یاد میشد.اما صبح روز بعد، دونالد ترامپ معادلات را تغییرداد. رئیسجمهور آمریکا در پیامی درشبکه اجتماعی «تروث سوشال» اعلام کرد اجرای این توافق منوط به پیوستن عربستان به «توافقهای ابراهیم» و عادیسازی روابط با رژیم صهیونیستی است.اوهمچنین هرگونه موافقت بااعطای حق غنیسازی اورانیوم به عربستان را رد کرد؛ موضعی که نهتنها پرسشهای تازهای درباره مفاد توافق ایجاد کرد، بلکه آینده آن را نیز درهالهای ازابهام فرو برد.در نتیجه اکنون دو روایت متفاوت درباره این توافق وجود دارد؛ روایتی که از سوی واشنگتن مطرح میشود و بر پیوند توافق هستهای با عادیسازی روابط ریاض و تلآویوتأکید دارد وروایتی که مقامهای سعودی برآن اصرار میکنند و هرگونه عادیسازی روابط با اسرائیل را منوط به تشکیل کشورمستقل فلسطین براساس قطعنامههای سازمان ملل میدانند.شرطی که درمتن توافق نیست؟
مهمترین ابهام این توافق، شرطی است که ترامپ پس ازامضای توافق مطرح کرده است.هنوزمتن کامل توافق منتشرنشده ومشخص نیست آیاشرط عادیسازی روابط با صهیونیستها درمتن سندگنجانده شده یااین که رئیسجمهور آمریکا آن را پس از امضا به عنوان پیششرط اجرای توافق مطرح کرده است.این توافق هنوز نهایی نشده و مطابق قانون باید برای بررسی به کنگره آمریکا ارسال شود. همین فاصله زمانی میتواند به دولت ترامپ فرصت دهد تا درباره شروط جدید با ریاض مذاکره کند یا حتی روند اجرای توافق را به تعویق بیندازد.ترامپ همچنین اعلام کرده است توافق، مجوز غنیسازی اورانیوم را به عربستان نمیدهد،امادرباره جزئیات آن توضیحی ارائه نکرد. در مقابل، مقامهای آمریکایی گفتهاند توافق تنها یک دوره مطالعاتی دوساله را پیشبینی کرده است تا دو طرف امکان اقتصادی و فنی ایجاد چرخه سوخت هستهای درعربستان را بررسی کنند. به گفته برخی مقامهای آگاه، واشنگتن میتواند دستیابی عربستان به غنیسازی را برای چند سال به تعویق بیندازد، اما تضمینی برای جلوگیری دایمی ازآن وجود ندارد.درسوی دیگر، بسیاری از تحلیلگران معتقدند بعید است محمدبنسلمان از مطالبه دیرینه خود برای برخورداری از چرخه سوخت هستهای صرفنظرکند؛ همانگونه که پذیرش بازرسیهای فراگیروسرزده آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز همواره یکی از نقاط اختلاف ریاض و واشنگتن بوده است.
پیام راهبردی توافق برای صهیونیستها
فارغ ازسرنوشت نهایی توافق، بسیاری ازکارشناسان معتقدند نزدیک شدن عربستان به چرخه سوخت هستهای، حتی درقالب یک برنامه غیرنظامی، پیام مهمی برای موازنه قدرت درخاورمیانه خواهد داشت.«عمران بیومی»، پژوهشگر شورای آتلانتیک ومشاورپیشین وزارت دفاع آمریکا، معتقد است این توافق زیرساختها وظرفیتهایی راایجادمیکندکه درآینده میتواند دستیابی عربستان به توانمندی هستهای پیشرفته را تسهیل کند.از نگاه تحلیلگران، حتی اگر ریاض هیچگاه به دنبال تولید سلاح هستهای نرود،برخورداری ازفناوری و زیرساختهای چرخه سوخت، به خودی خود یک ابزار بازدارندگی و اهرم سیاسی مهم در برابر رقبای منطقهای خواهد بود؛ موضوعی که نگرانیهای تلآویو را دوچندان کرده است.
مضاف برآن دستیابی عربستان سعودی به چرخه سوخت هستهای یک دل نگرانی دایمی برای صهیونیستها خواهد بود و درصورت قدرتگیری احتمالی گروههای ضدغربی وضدصهیونیستی در ساختارحاکمیتی عربستان، احتمالا تل آویودرمحاصره دوقدرت هستهای تهران-ریاض قرار خواهد گرفت.
چرخش ترامپ در سیاست هستهای آمریکا
ترامپ ابتدا مسیرامضای توافق هستهای را بازکرد و سپس موضوع عادیسازی روابط با اسرائیل را به عنوان شرط اجرای آن مطرح کرد؛ تغییری که بسیاری از تحلیلگران آن را ناشی ازتشدید رقابت راهبردی آمریکا با چین و روسیه میدانند.
به باور این کارشناسان، واشنگتن بیش از هر چیز نگران آن است که در صورت تعلل آمریکا، عربستان برای توسعه برنامه هستهای خود به سمت چین یا روسیه متمایل شود. از همین رو، دولت ترامپ ترجیح داده است ابتدا چارچوب همکاری هستهای را حفظ کند و سپس درباره سایر مطالبات سیاسی، از جمله عادیسازی روابط با تل آویو، وارد چانهزنی شود.با این حال، تا زمانی که متن توافق منتشر نشود، کنگره آن را بررسی نکند و موضع نهایی عربستان درباره شروط جدید روشن نشود، همچنان این پرسش پابرجاست که آیا توافق هستهای واشنگتن و ریاض به سرانجام خواهد رسید یا تنها به یکی دیگر از توافقهای ناتمام دولت ترامپ تبدیل میشود.