دست کوتاه هوش مصنوعی در ویراستاری
علیرضا حیدری
همه ما قبول داریم که دانش زاده توانایی، خلاقیت و خرد انسان است و مبارزه با دانش، کاری بیهوده است؛ اما تولیدی که از دانش به دست میآید، گاهی میتواند آسیبزا باشد؛ مانند تولید سلاحهای کشتار جمعی. بااینحال، در بسیاری از موارد هم سودمند است. بنابراین باید دانش را پذیرفت، اما همیشه نباید تسلیم صد در صد آن شد. در حوزۀ ویراستاری نیز هوش مصنوعی به عنوان یک دانش نوپا میتواند دستیار ویراستار باشد، اما نباید کار را صفر تا صد به آن سپرد؛ زیرا خلاقیت، سبک نویسندگی و لحن، با ذوق و دانش انسانی شکل میگیرد، نه ماشین. از همین رو نمیتوان ویراستاری انسانی را حذف کرد. ویراستاری نیازمند تسلط بر عرف زبانی، فرهنگها، احساسات و شم زبانی انسانهاست؛ دانشی که هوش مصنوعی هنوز از درک کامل آن ناتوان است.
هوش مصنوعی و معمای نشانه گذاری
ویراستاری یک فرایند چندجانبه است یعنی این که ویرایش مکانیکی به هیچ عنوان نمیتواند جایگزین ویرایش انسانی شود. بهعنوان نمونه میتوان برای هوش مصنوعی مشخص کرد که فاصلهگذاریها را اصلاح کند، اما همینجا یک سوال مطرح میشود و آن این است که این نرمافزار براساس کدام شیوهنامه، منطق فاصلهگذاری را انجام میدهد؟ خود این موضوع یک چالش است.
میدانیم که در شیوهنامهها، دیدگاههای مختلفی وجود دارد. ممکن است یک شیوهنامه بگوید در این جا باید فاصله گذاشت، دیگری بگوید نباید فاصله گذاشت و سومی استفاده از نیمفاصله را پیشنهاد کند.از طرف دیگر هوش مصنوعی، سبک نویسنده را نمیشناسد.
آیا هوش مصنوعی سبک نویسندگان را میشناسد؟
شما نمیتوانید برخی اصطلاحات را که به قول معروف امضای نویسنده است،حذف کنید، بلکه باید آنها را بهگونهای در متن حفظ کنید که خواننده متوجه شود این، لحن و سبک سخن گفتن و نوشتن آن فرد است.اما شاید هوش مصنوعی این تکرارها را به عنوان یک خطا در نویسندگی تشخیص دهد و کلماتی جایگزین بیاورد.
این شناخت، از عهده هوش طبیعی برمیآید؛ البته به شرط آن که ویراستار، آگاه و دانا باشد و واقعاً با سبک و شیوۀ نگارش آن نویسنده آشنا باشد.
ویراستاری هنری فراتر از نشانهگذاریهاست. ویراستاری شأن و جایگاه ویژهای دارد. ویراستار، نخستین منتقد و نخستین خواننده آن اثر است و ویراستار کاربلد این مسائل را با نویسنده در میان میگذارد.
کار ویراستار فقط گذاشتن نقطه و ویرگول نیست و تنها به فاصله و نیمفاصله محدود نمیشود؛ حتی خود فاصلهگذاری نیز بحثی بسیار گسترده و پر از ظرافتها و ریزهکاریهاست.
چالش حفظ ساختار زبان
در ویراستاری، باید حفظ ساختار زبان را هم در نظر گرفت. آیا هوش مصنوعی میتواند درک درستی از حفظ ساختار زبان داشته باشد؟ بیگمان این امکان وجود ندارد؛ زیرا برای انجام چنین کاری، باید تسلط کاملی بر دستور زبان داشته باشد.
بهویژه در متونی مانند ترجمه، آشنایی با دستور زبان اهمیت دوچندان پیدا میکند. برای مثال، مترجم یا ویراستار باید زبان مبدأ و زبان مقصد را بهدرستی بشناسد. در غیر این صورت، در انجام یک ویرایش دقیق و درست ناتوان خواهد بود.
هوش مصنوعی واژه را میشناسد یا معنا را؟
بخش دیگری از ویراستاری به انتخاب واژه بازمیگردد. انتخاب واژه برای یک ویراستار و یک نویسنده، اهمیت بسیار زیادی دارد. آیا هوش مصنوعی میتواند تشخیص دهد واژهای که در یک متن انتخاب شده، اگرچه از نظر نگارشی، املایی و رسمالخطی درست است، اما آیا بهترین انتخاب نیز هست؟ آیا میتواند برای آن واژه، جایگزین مناسبتری پیشنهاد کند؟
این کار، وظیفۀ یک انسان است؛ آن هم ویراستاری کاربلد که ادبیات خوانده باشد، واژهشناسی بداند و با تبار و خانواده واژهها آشنا باشد.
پرسش دیگر این جاست که آیا هوش مصنوعی میتواند حشوهای متن را تشخیص دهد؟ آیا میتواند بفهمد کدام بخش از متن زائد است و باید حذف شود؟ ما به هوش مصنوعی دادههایی میدهیم، اما ذوق، هنر و خلاقیت به آن نمیدهیم. بنابراین، هوش مصنوعی بر مبنای دادههایی که در اختیار دارد عمل میکند. البته ممکن است در بسیاری از موارد نیز این دادهها درست و دقیق باشند، اما این توانایی تنها میتواند در بخش بسیار کوچکی از فرایند ویراستاری به ما کمک کند.
ناتوانی در تشخیص لحن
لحن متن نیز در ویراستاری اهمیت بسیار زیادی دارد. آیا هوش مصنوعی میتواند لحن متن را تشخیص دهد؟ آیا میتواند تفاوت میان لحن یک متن علمی، یک متن طنز یا یک متن عاشقانه را درک کند؟ آیا میتواند تشخیص دهد که در این جا دیگر نباید همان شیوهای را به کار ببرد که مثلاً در یک متن علمی به کار گرفته است؟
در یک متن علمی، چهبسا ناگزیر باشید در برخی بخشها رسمیتر و خشکتر عمل کنید. همچنین ممکن است استفاده از واژههای انگلیسی در چنین متنی بیشتر باشد؛ زیرا مخاطبان آن، کارشناسان آن حوزه هستند و متن برای عموم نوشته نشده است.از سوی دیگر، فرض کنید در متنی از واژه «بچهها» استفاده شده و در متن دیگری از واژه «فرزندان». این دو واژه اگرچه به یک معنا اشاره دارند، اما از نظر لحن یکسان نیستند. تصور کنید مادری در جایی میگوید: «بچهها» و در جایی دیگر میگوید: «فرزندان». در واژه «بچهها» صمیمیت، محبت و عاطفه بیشتری احساس میشود، اما «فرزندان» لحنی رسمیتر دارد.
این که هریک از این دو واژه در کدام متن باید به کار برود، موضوعی است که تشخیص آن از عهدۀ یک ویراستار انسانی برمیآید.خروجی ویرایش مکانیکی، یا به اصطلاح ویرایش مبتنی بر هوش مصنوعی، بیش از یک نسخه نخواهد بود. اما اگرهمان متن را به پنج ویراستار کاربلد بسپارید، پنج نوع ویرایش متفاوت دریافت خواهید کرد و هر پنج نیز درست و قابل دفاع خواهند بود.دلیل این تفاوت، سلیقه نیست، بلکه ذوق و خلاقیت، همراه با پشتوانۀ دانش، تسلط بر زبان، دستور زبان، واژگان و تجربهای که هر ویراستار در اختیار دارد، باعث میشود متن را به شکلی متفاوت، اما کاملاً درست و حرفهای ویرایش کند.