به بهانه تخریب سرای تومانیان در سبزوار، مروری بر موج تخریب بناها و خانه های تاریخی در خراسان رضوی و بی توجهی متولیان به آن داشتیم
تیشه به ریشه تاریخ خراسان
هانیه غلامی
تخریب بناهای تاریخی در خراسان، سال‌هاست که از دایره حادثه خارج شده و به یک روندِ عادی بدل گشته است؛ اگر جز این بود، تکرارِ تلخِ این زخم‌ها، چنین بی‌وقفه ادامه نمی‌یافت. از تخریب حناسان، سرای ترکمن ها، خانه عطارزاده و سنگ‌نگاره‌های ۴ هزارساله دیزدر گرفته تا مسجد حوض معجر، خانه سیدان، اما و اگرهای مسجد مروی‌ها و در نهایت، تخریب کلیسای انجیلی مشهد و سرای تومانیان (پادگان روس‌ها) در سبزوار؛ هر یک، شوک تازه‌ای بر پیکر میراث فرهنگی این استان بود که امانتداری ما را برای نسل‌های آینده زیر سؤال برد. هر بار که بیل مکانیکی به جان تاریخ می‌افتد، متولیان میراث فرهنگی، نوشداروی «قول پیگیری» را پس از مرگِ سهراب تجویز می‌کنند؛ تکرار این سناریوی تکراری، بیش از پیش این گمانه را تقویت می‌کند که اراده‌ای برای توقف این امر وجود ندارد. به گزارش خراسان رضوی، چهارشنبه 18 شهریور 1405، سرای تومانیان در سبزوار تخریب شد تا شوک جدیدی به میراث تاریخی استان باشد. به سراغ معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان رفتیم و سوالاتی را در این مورد طرح کردیم. حمید حلاج‌مقدم با تشریح پیشینه تاریخی و ابعاد حقوقی تخریب بنای موسوم به «پادگان روس‌ها» در شهرستان سبزوار، بر پیگیری جدی این تخلف از طریق مراجع قضایی و وجود مستندات کافی برای بازسازی عین‌به‌عین این اثر تاریخی تأکید کرد.وی با اشاره به پیشینه این اثر اظهارکرد: این بنا که در حاشیه جاده قدیم سبزوار به شاهرود واقع شده، متعلق به دوره پهلوی اول و اوایل پهلوی دوم است که ابتدا به عنوان گاراژ مورد استفاده قرار می‌گرفته و در جریان جنگ جهانی دوم با اشغال بخش‌هایی از کشور توسط ارتش سرخ شوروی، به محل استقرار نیروهای روسی بدل شد و به همین دلیل در حافظه جمعی و افکار عمومی به «پادگان روس‌ها» شهرت یافت. حلاج مقدم با رد شایعات منتشرشده در فضای مجازی مبنی بر صفوی بودن یا ثبت ملی این اثر تصریح کرد: اخباری مبنی بر تخریب کاروانسرای صفوی یا کاروانسرای عرب‌ها صحت ندارد. این بنا با توجه به ارزش‌های معماری، نماها، جداره‌ها و به‌ویژه آجرکاری شاخص سردر ورودی، بر اساس بررسی تصاویر هوایی و نقشه‌ها، در نقشه اصلاحی بافت تاریخی سبزوار که در سال ۱۴۰۳ با امضای وزیر میراث‌فرهنگی ابلاغ شد، به عنوان «بنای واجد ارزش تاریخی» پلاک‌گذاری و به تمامی دستگاه‌های اجرایی از جمله شهرداری ابلاغ شد. وی در پاسخ به این سوال که چرا این بنا تاکنون به ثبت ملی نرسیده بوده است؟ گفت: پرونده ثبت ملی تشکیل شده و در دست اقدام و پیگیری قانونی بوده است.
امکان بازسازی مهیاست
حلاج‌مقدم درباره روند وقوع تخریب تشریح کرد: در پی استشهادیه جمعی از مجاوران مبنی بر متروکه بودن، دپوی نخاله و بروز آسیب‌های اجتماعی در این محدوده، شهرداری منطقه بدون اخذ استعلام قانونی از میراث‌فرهنگی، ابلاغیه‌ای به مالک خصوصی ملک مبنی بر تخریب جداره‌ها صادر و متأسفانه مالک نیز به استناد همین ابلاغیه، اقدام به تخریب بخش‌های واجد ارزش و تاریخی بنا کرد. بلافاصله پس از بررسی‌های کارشناسی و تعیین میزان قصور، موضوع از طریق مراجع قضایی در حال پیگیری است و تصمیم نهایی پس از صدور رأی دادستانی اطلاع‌رسانی خواهد شد.معاون میراث‌فرهنگی استان درخصوص سرنوشت این بنا و بازسازی آن خاطرنشان کرد: با توجه به مستندسازی‌های دقیق پیشین، شامل تصاویر، نقشه‌ها و پلان‌های فنی سردر تاریخی، امکان بازسازی کامل و عین‌به‌عین این مجموعه کاملاً مهیاست و پس از طی مراحل قانونی و تصمیم‌گیری در حوزه‌های فنی و قضایی، فرایند احیا دنبال خواهد شد. وی در ادامه با تأکید بر این که مواجهه با بناهای تاریخی نیازمند ضوابط ویژه است و نباید همانند املاک خطرآفرین و مخروبه عادی با آن‌ها برخورد شود، گفت: درخصوص این بنا نیز، توسط اداره شهرستان سبزوار پیشنهادهایی در قالب طرح احیا و بحث‌های سرمایه‌گذاری ارائه شده بود که البته به مرحله اجرا نرسید. انتظار می‌رود علاوه بر دستگاه‌های اجرایی، با تکیه بر ظرفیت مجمع خیرین میراث‌فرهنگی و سرمایه‌گذاران بخش خصوصی، گام‌های اساسی برای صیانت، مرمت و بهره‌برداری شایسته از این سرمایه‌های تاریخی برداشته شود. در خور ذکر است که با دستور دادستان سبزوار تجهیزات مورد استفاده در تخریب، توقیف شد و عاملان تحت پیگرد قانونی قرار گرفتند.