مشکاتیان؛ پیشانی بلند موسیقی خراسان
محمد بهبودی نیا
«من دنبال هنر زمان هستم و نه به دنبال هنر زمانه»؛ شاید همین جمله کوتاه از پرویز مشکاتیان کلید فهم موسیقی او باشد؛ آهنگسازی که حاضر نشد برای ماندن در میدان موسیقی، خودش را اسیر ساخت هر اثر پیش پا افتاده ای کند. مشکاتیان در طول ۵۴ سال زندگی، بیش از ۲۰۰ قطعه موسیقی و آثار مکتوب متعددی به جا گذاشت و با چهرههایی چون محمدرضا شجریان، ابتهاج، لطفی و حسین علیزاده همکاری کرد. اما چه چیزی آثار او را بعد از سالها همچنان شنیدنی نگه داشته است؟ برای رسیدن به پاسخ این سوال با محمدرضا دستگاهدار، آهنگسازو نوازنده سنتور درباره شناخت مشکاتیان از شعر، جسارت او در تجربهگرایی، نگاهش به موسیقی پاپ و تأثیری که بر نسلهای بعد گذاشت، گفت و گو کردیم.
لطفا مختصری درباره استاد پرویز مشکاتیان برایمان بگویید.
استاد مشکاتیان 24 اردیبهشت 1334 در نیشابور متولد شد و در 30 شهریور 1388 در تهران درگذشت. او از ۶ سالگی موسیقی را شروع کرد. پس از دو دهه زندگی در نیشابور، در رشته مهندسی کشاورزی پذیرفته شد، اما در این رشته ادامه تحصیل نداد و در ادامه در رشته موسیقی دانشکده هنرهای زیبای تهران پذیرفته شد و از استادانی مانند نورعلیخان برومند بهره برد و همچنین شاگرد بزرگانی مانند استاد دوامی، استاد مسعودیه و... بود.
در سال ۱۳۵۰ به مرکز حفظ و اشاعه موسیقی وارد شد که در آن زمان بزرگان زیادی در آن حضور داشتند. استاد مشکاتیان با شاعران نامداری مانند هوشنگ ابتهاج نیز همنشین بود و در سال ۱۳۵۶ به پیشنهاد استاد ابتهاج، گروه عارف را راهاندازی کرد و شروع به کار کردند. آنها برنامههایی در رادیو و تلویزیون آن زمان نیز داشتند، اما بعد از جمعه خونین سال ۱۳۵۷ دیگر در برنامه های تلویزیونی آن زمان شرکت نکرد. همان سال از همراهی با گروه عارف انصراف داد و با استاد علیزاده و استاد لطفی در گروه چاووش همکاری کرد. این گروه در آن زمان در حال ساخت آثاری با حالوهوای آن روزهای مردم بود.
بعد از مدتی از این گروه هم جدا شد و در دهههای ۶۰ و ۷۰ برنامههای زیادی را با استاد محمدرضا شجریان برگزار کرد. در طول عمر ۵۴سالهاش با استادانی مانند استاد نوربخش، استاد ناظری، بسطامی، جهاندار و رستمیان آلبومهای زیادی تولید کرد. تعداد قطعات موسیقی استاد مشکاتیان بیش از ۲۰۰ قطعه موسیقی و آثار مکتوب او شامل ۱۷ کتاب و مقالات زیادی است.
مردمداری را میتوان دلیل محبوبیت بالای این استاد کمنظیر سنتور دانست. در سالهای آخر عمرش خانهنشین شد.در سال ۱۳۸۶ آخرین اجرایش را برگزار کرد . سرانجام، استاد سال ۱۳۸۸ به علت ایست قلبی، در ۵۴ سالگی درگذشت.
راز ماندگاری پرویز مشکاتیان را در چه میدانید؟
یکی از مهمترین معیارهایی که میتوان در آثار این استاد بهوضوح مشاهده کرد، تصویرسازی و تبحر در اجرای ریتمهای مختلف بود. او شعر را بهخوبی میشناخت و به دلیل همین شناخت، مناسبترین نتها را که با مفهوم شعر همسو بود، به کار میگرفت. شناخت شعر برای آهنگساز، نوازنده و خواننده یکی از موضوعاتی است که در بسیاری از موارد مورد غفلت قرار میگیرد. پرویز مشکاتیان وسواس و دقت نظر بالایی در این زمینه داشت.یکی دیگر از ویژگیهای کارنامه هنری استاد، تنوع ریتم و همراهی با حالوهوای نسلهای مختلف در آثار ایشان بود. این موضوع را میتوان در ارتباط گرفتن آثار او با نسلهای مختلف به روشنی دید.
اگر بخواهید تنها یک ویژگی مشکاتیان را که در مسیر حرفه ای نوازندگان و آهنگسازان موسیقی ایرانی و خود شما موثر بوده است بگویید، آن ویژگی چیست؟
به نظر من جملات دقیق و موتیفهای خاصی که استاد در آثارشان استفاده میکردند، مثالزدنی است. خلاقیت مشکاتیان در کنار تسلط خاص بر موسیقی، شگفتیهایی را ایجاد میکرد و همان نغمهها و ریتمها، آثار شگفت انگیزی را شکل میداد.
اگر امروز استاد مشکاتیان میان ما بود، چگونه به خلق اثر میپرداخت و به چه مسائلی در حوزه موسیقی اعتراض میکرد؟
به نظرم اگر استاد میان ما بود، با جسارت و تجربهگرایی و فرار از محدودیتها و چارچوبها، آثار مثالزدنی خلق میکرد. مشکاتیان دوست داشت همیشه همراه با حالوهوای مردم خود حرکت کند و یک جمله معروف دارد که میگفت: «من دنبال هنر زمان هستم و دنبال هنر زمانه نیستم.»به این معنی که هنری اصیل است که ضمن حرکت در زمان، دارای جوهری باشد که بتوان به آن اثر قابلیت خاصی داد و آن را ابدی کرد. استاد مشکاتیان، به نظر من، هیچگاه دنبال کسب شهرت و کار بازاری نبود و به همین دلیل هر کاری که از این استاد منتشر میشد، برای مردم خاص و دوستداشتنی بود.
نظر استاد درباره موسیقی پاپ چه بود؟
استاد مشکاتیان در کتابهایش به این نکته اشاره کرده که: «این موسیقی که امروز در کشورمان میشنویم، موسیقی پاپ نیست و تعریف دیگری دارد، ولی اگر این موسیقی روح و روان مردم را جلا بدهد، خوب است.»استاد مشکاتیان هیچ وقت بهصورت مستقیم وارد مقوله تأیید یا رد موسیقی پاپ امروز نشد. با این حال، بر اساس تجربه و شناختی که من از آثار ایشان دارم، اینگونه به نظر میرسد که اگر هنوز میان ما بود، این نوع موسیقی را تأیید نمیکرد و مورد پسندش هم نبود.
شما تا امروز با خوانندههای مطرحی همکاری کردهاید؛ آیا در این مسیر از مکتب استاد مشکاتیان در این آثار بهرهبرداری کردهاید؟
آثار این استاد مسلم موسیقی نه تنها بر مسیر حرفه ای من بلکه بر سنتورنوازی و آهنگسازی بسیاری از هنرمندان تاثیرگذار بوده است. من از زمانی که در شهر کرمان موسیقی را شروع کردم، زیرنظر استاد سالارزاده که از شاگردان استاد مشکاتیان بود، فعالیتم را آغاز کردم. گوش دادن مکرر آثار استاد، باعث شد که من هم بهعنوان هنرجوی سنتور مسیری خاص را انتخاب کنم و فرم تولید اثر استاد تأثیر فراوانی در نوآوری و ساخت موسیقی برای من داشت.
لطفا مختصری درباره استاد پرویز مشکاتیان برایمان بگویید.
استاد مشکاتیان 24 اردیبهشت 1334 در نیشابور متولد شد و در 30 شهریور 1388 در تهران درگذشت. او از ۶ سالگی موسیقی را شروع کرد. پس از دو دهه زندگی در نیشابور، در رشته مهندسی کشاورزی پذیرفته شد، اما در این رشته ادامه تحصیل نداد و در ادامه در رشته موسیقی دانشکده هنرهای زیبای تهران پذیرفته شد و از استادانی مانند نورعلیخان برومند بهره برد و همچنین شاگرد بزرگانی مانند استاد دوامی، استاد مسعودیه و... بود.
در سال ۱۳۵۰ به مرکز حفظ و اشاعه موسیقی وارد شد که در آن زمان بزرگان زیادی در آن حضور داشتند. استاد مشکاتیان با شاعران نامداری مانند هوشنگ ابتهاج نیز همنشین بود و در سال ۱۳۵۶ به پیشنهاد استاد ابتهاج، گروه عارف را راهاندازی کرد و شروع به کار کردند. آنها برنامههایی در رادیو و تلویزیون آن زمان نیز داشتند، اما بعد از جمعه خونین سال ۱۳۵۷ دیگر در برنامه های تلویزیونی آن زمان شرکت نکرد. همان سال از همراهی با گروه عارف انصراف داد و با استاد علیزاده و استاد لطفی در گروه چاووش همکاری کرد. این گروه در آن زمان در حال ساخت آثاری با حالوهوای آن روزهای مردم بود.
بعد از مدتی از این گروه هم جدا شد و در دهههای ۶۰ و ۷۰ برنامههای زیادی را با استاد محمدرضا شجریان برگزار کرد. در طول عمر ۵۴سالهاش با استادانی مانند استاد نوربخش، استاد ناظری، بسطامی، جهاندار و رستمیان آلبومهای زیادی تولید کرد. تعداد قطعات موسیقی استاد مشکاتیان بیش از ۲۰۰ قطعه موسیقی و آثار مکتوب او شامل ۱۷ کتاب و مقالات زیادی است.
مردمداری را میتوان دلیل محبوبیت بالای این استاد کمنظیر سنتور دانست. در سالهای آخر عمرش خانهنشین شد.در سال ۱۳۸۶ آخرین اجرایش را برگزار کرد . سرانجام، استاد سال ۱۳۸۸ به علت ایست قلبی، در ۵۴ سالگی درگذشت.
راز ماندگاری پرویز مشکاتیان را در چه میدانید؟
یکی از مهمترین معیارهایی که میتوان در آثار این استاد بهوضوح مشاهده کرد، تصویرسازی و تبحر در اجرای ریتمهای مختلف بود. او شعر را بهخوبی میشناخت و به دلیل همین شناخت، مناسبترین نتها را که با مفهوم شعر همسو بود، به کار میگرفت. شناخت شعر برای آهنگساز، نوازنده و خواننده یکی از موضوعاتی است که در بسیاری از موارد مورد غفلت قرار میگیرد. پرویز مشکاتیان وسواس و دقت نظر بالایی در این زمینه داشت.یکی دیگر از ویژگیهای کارنامه هنری استاد، تنوع ریتم و همراهی با حالوهوای نسلهای مختلف در آثار ایشان بود. این موضوع را میتوان در ارتباط گرفتن آثار او با نسلهای مختلف به روشنی دید.
اگر بخواهید تنها یک ویژگی مشکاتیان را که در مسیر حرفه ای نوازندگان و آهنگسازان موسیقی ایرانی و خود شما موثر بوده است بگویید، آن ویژگی چیست؟
به نظر من جملات دقیق و موتیفهای خاصی که استاد در آثارشان استفاده میکردند، مثالزدنی است. خلاقیت مشکاتیان در کنار تسلط خاص بر موسیقی، شگفتیهایی را ایجاد میکرد و همان نغمهها و ریتمها، آثار شگفت انگیزی را شکل میداد.
اگر امروز استاد مشکاتیان میان ما بود، چگونه به خلق اثر میپرداخت و به چه مسائلی در حوزه موسیقی اعتراض میکرد؟
به نظرم اگر استاد میان ما بود، با جسارت و تجربهگرایی و فرار از محدودیتها و چارچوبها، آثار مثالزدنی خلق میکرد. مشکاتیان دوست داشت همیشه همراه با حالوهوای مردم خود حرکت کند و یک جمله معروف دارد که میگفت: «من دنبال هنر زمان هستم و دنبال هنر زمانه نیستم.»به این معنی که هنری اصیل است که ضمن حرکت در زمان، دارای جوهری باشد که بتوان به آن اثر قابلیت خاصی داد و آن را ابدی کرد. استاد مشکاتیان، به نظر من، هیچگاه دنبال کسب شهرت و کار بازاری نبود و به همین دلیل هر کاری که از این استاد منتشر میشد، برای مردم خاص و دوستداشتنی بود.
نظر استاد درباره موسیقی پاپ چه بود؟
استاد مشکاتیان در کتابهایش به این نکته اشاره کرده که: «این موسیقی که امروز در کشورمان میشنویم، موسیقی پاپ نیست و تعریف دیگری دارد، ولی اگر این موسیقی روح و روان مردم را جلا بدهد، خوب است.»استاد مشکاتیان هیچ وقت بهصورت مستقیم وارد مقوله تأیید یا رد موسیقی پاپ امروز نشد. با این حال، بر اساس تجربه و شناختی که من از آثار ایشان دارم، اینگونه به نظر میرسد که اگر هنوز میان ما بود، این نوع موسیقی را تأیید نمیکرد و مورد پسندش هم نبود.
شما تا امروز با خوانندههای مطرحی همکاری کردهاید؛ آیا در این مسیر از مکتب استاد مشکاتیان در این آثار بهرهبرداری کردهاید؟
آثار این استاد مسلم موسیقی نه تنها بر مسیر حرفه ای من بلکه بر سنتورنوازی و آهنگسازی بسیاری از هنرمندان تاثیرگذار بوده است. من از زمانی که در شهر کرمان موسیقی را شروع کردم، زیرنظر استاد سالارزاده که از شاگردان استاد مشکاتیان بود، فعالیتم را آغاز کردم. گوش دادن مکرر آثار استاد، باعث شد که من هم بهعنوان هنرجوی سنتور مسیری خاص را انتخاب کنم و فرم تولید اثر استاد تأثیر فراوانی در نوآوری و ساخت موسیقی برای من داشت.