تیک عصبی چیست وکی باید نگران شد؟
فاطمه ملک زاده | روزنامه نگار
پلک زدنهای پشتسرهم،تکانهای غیرمنتظره سریا صاف کردنهای مکررگلو،اغلب نخستین نشانههای بروزاختلال تیک درکودکان هستند. این رفتارهای ناگهانی که معمولاً والدین را به اضطراب میاندازند،حرکات یا صداهای غیرارادی هستندکه در صورت عدم شناخت دقیق،به رفتارهای تنبیهی وآسیبهای عاطفی جبرانناپذیرمنجر میشوند..
تیک اصلاً چیست و درچه سنی ظاهرمیشود؟
تیکها حرکات عضلانی یا تولید صداهایی سریع،تکراری،ناگهانی وغیرریتمیک تعریف میشوندکه فردتوانایی مهارمداوم آنها را ندارد. هرچند علت قطعی و زیستی منفردی برای آن شناخته نشده، اما شواهد بالینی حاکی ازنقش نیرومند عامل وراثت و زمینههای ژنتیکی خانوادگی است.این اختلال معمولاً نخستینباردر بازه سنی۴ تا۶ سالگی خود را نشان میدهد،درسنین۱۰ تا۱2سالگی به اوج میرسد وخوشبختانه در بیشترموارد دردوران نوجوانی فروکش میکند.تیکها خودبهخود محومیشوند وتنها در حدود یک درصد ازافراد تا سنین بزرگسالی باقی میمانند. نکته قابلتوجه درآمارها شیوع سهبرابری این عارضه دردختران نسبت به پسران است. تیکها ممکن است در طول ساعت بارها تکرارشوند،با استرس یا خستگی تشدید گردند و درزمان آرامش عضلانی مثل تماشای تلویزیون بیشتربه چشم بیایند؛اما نکته مهم این است که تیک در زمان خواب رخ نمیدهد.
ازپلک زدن ساده تا رفتارهای پیچیده
اختلالات تیک ازنظرساختاربه دو دسته حرکتی و صوتی و ازحیث فرم به انواع ساده و پیچیده تقسیم میشوند. تیکهای ساده شامل واکنشهایی بسیارسریع مثل چشمک زدن، بالا انداختن شانه یا صداهای تکسیلابی مانند سرفه وغرغرکردن هستندکه بار معنایی خاصی را القا نمیکنند .درمقابل، تیکهای پیچیده دربرگیرنده ترکیب چند واکنش حرکتی یا زنجیرهای ازکلمات مشخص هستند.این تیکها گاهی به اشتباه توسط اطرافیان عمدی یا لجبازی تلقی میشوند،درحالی که کودک هیچ انگیزهای برای اجرای آگاهانه آنها ندارد.براساس دورههای تداوم بالینی،اگرعلایم زیریک سال ادامه یابند به عنوان تیک موقت؛درصورت تداوم بیش ازیک سال به شکل صوتی یا حرکتیِ مجزا تیک مزمن، ودرصورت تداوم همزمان تیکهای صوتی وحرکتی بیش ازیک سال، تحت عنوان «سندرم تورت» تشخیص داده میشوند.
چرا بیماریهای همراه مهمترازخود تیک هستند؟
چالش اصلی تیکها اغلب خودِ حرکات نیست، بلکه بروزاختلالات همراه است که بیش ازپرشهای عضلانی،فرآیند رشد،تحصیل وسازگاری اجتماعی کودک را مختل میکند. درسنین کودکی،اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD)، وسواس اجباری(OCD)، اختلالات اضطرابی ومشکلات یادگیری پیوند عمیقی با تیک دارند.دربسیاری از سناریوها، تیکها درست همزمان با روند درمان ADHD آشکارمیشوند .درمقاطع سنی بالاترونوجوانی نیز عدم درک این شرایط ممکن است به بروزافسردگی و اختلالات دوقطبی منجرشود. بنابراین، تیکهای خفیف تا زمانی که عزتنفس و زندگی روزمره کودک را مختل نکنند نیازی به اقدامات تهاجمی ندارند، اما درصورت افت شدید عملکرد تحصیلی و سرخوردگی کودک، مداخله درمانی ضرورت قطعی مییابد.
حالا باید با کودک دارای تیک چه رفتاری داشته باشیم؟
تشخیص قطعی این بیماری کاملاً بالینی است وخانوادهها باید ازهرگونه قضاوت و برچسبزنی خودداری کنند. خط نخست درمان درجهان، رویکردهای شناختی-رفتاری جامع موسوم به CBIT است که به کودک مهارت مدیریت برانگیختگیهای درونی را بدون استرس آموزش میدهد و درمان دارویی صرفاً درموارد شدید ومختلکننده تجویز میشود.
تیک اصلاً چیست و درچه سنی ظاهرمیشود؟
تیکها حرکات عضلانی یا تولید صداهایی سریع،تکراری،ناگهانی وغیرریتمیک تعریف میشوندکه فردتوانایی مهارمداوم آنها را ندارد. هرچند علت قطعی و زیستی منفردی برای آن شناخته نشده، اما شواهد بالینی حاکی ازنقش نیرومند عامل وراثت و زمینههای ژنتیکی خانوادگی است.این اختلال معمولاً نخستینباردر بازه سنی۴ تا۶ سالگی خود را نشان میدهد،درسنین۱۰ تا۱2سالگی به اوج میرسد وخوشبختانه در بیشترموارد دردوران نوجوانی فروکش میکند.تیکها خودبهخود محومیشوند وتنها در حدود یک درصد ازافراد تا سنین بزرگسالی باقی میمانند. نکته قابلتوجه درآمارها شیوع سهبرابری این عارضه دردختران نسبت به پسران است. تیکها ممکن است در طول ساعت بارها تکرارشوند،با استرس یا خستگی تشدید گردند و درزمان آرامش عضلانی مثل تماشای تلویزیون بیشتربه چشم بیایند؛اما نکته مهم این است که تیک در زمان خواب رخ نمیدهد.
ازپلک زدن ساده تا رفتارهای پیچیده
اختلالات تیک ازنظرساختاربه دو دسته حرکتی و صوتی و ازحیث فرم به انواع ساده و پیچیده تقسیم میشوند. تیکهای ساده شامل واکنشهایی بسیارسریع مثل چشمک زدن، بالا انداختن شانه یا صداهای تکسیلابی مانند سرفه وغرغرکردن هستندکه بار معنایی خاصی را القا نمیکنند .درمقابل، تیکهای پیچیده دربرگیرنده ترکیب چند واکنش حرکتی یا زنجیرهای ازکلمات مشخص هستند.این تیکها گاهی به اشتباه توسط اطرافیان عمدی یا لجبازی تلقی میشوند،درحالی که کودک هیچ انگیزهای برای اجرای آگاهانه آنها ندارد.براساس دورههای تداوم بالینی،اگرعلایم زیریک سال ادامه یابند به عنوان تیک موقت؛درصورت تداوم بیش ازیک سال به شکل صوتی یا حرکتیِ مجزا تیک مزمن، ودرصورت تداوم همزمان تیکهای صوتی وحرکتی بیش ازیک سال، تحت عنوان «سندرم تورت» تشخیص داده میشوند.
چرا بیماریهای همراه مهمترازخود تیک هستند؟
چالش اصلی تیکها اغلب خودِ حرکات نیست، بلکه بروزاختلالات همراه است که بیش ازپرشهای عضلانی،فرآیند رشد،تحصیل وسازگاری اجتماعی کودک را مختل میکند. درسنین کودکی،اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD)، وسواس اجباری(OCD)، اختلالات اضطرابی ومشکلات یادگیری پیوند عمیقی با تیک دارند.دربسیاری از سناریوها، تیکها درست همزمان با روند درمان ADHD آشکارمیشوند .درمقاطع سنی بالاترونوجوانی نیز عدم درک این شرایط ممکن است به بروزافسردگی و اختلالات دوقطبی منجرشود. بنابراین، تیکهای خفیف تا زمانی که عزتنفس و زندگی روزمره کودک را مختل نکنند نیازی به اقدامات تهاجمی ندارند، اما درصورت افت شدید عملکرد تحصیلی و سرخوردگی کودک، مداخله درمانی ضرورت قطعی مییابد.
حالا باید با کودک دارای تیک چه رفتاری داشته باشیم؟
تشخیص قطعی این بیماری کاملاً بالینی است وخانوادهها باید ازهرگونه قضاوت و برچسبزنی خودداری کنند. خط نخست درمان درجهان، رویکردهای شناختی-رفتاری جامع موسوم به CBIT است که به کودک مهارت مدیریت برانگیختگیهای درونی را بدون استرس آموزش میدهد و درمان دارویی صرفاً درموارد شدید ومختلکننده تجویز میشود.