printlogo


نسخه نیویورکی ساده‌سازان
جعفر یوسفی

​​​​​​​
در آستانه مجمع عمومی سازمان ملل، طیفی از سیاستمداران و رسانه‌ها نسخه‌ای ظاهراً جسورانه اما در واقع به‌شدت ساده‌سازانه پیش روی کشور گذاشته‌اند که پزشکیان با ترامپ دیدار کند تا قفل جنگ و تحریم باز شود. مهدی کروبی آن را گامی برای «صلح پایدار» می‌داند، حشمت‌ا... فلاحت‌پیشه می‌گوید برای دورکردن کشور از جنگ باید حتی با ترامپ مذاکره کرد و برخی چهره‌های رسانه‌ای نیز این ملاقات را فرصتی برای پیگیری مستقیم مطالبات ایران معرفی می‌کنند.بحث بر سر حرمت مذاکره نیست. در سیاست خارجی، نه گفت‌وگو فضیلت ذاتی است و نه خودداری از آن نشانه اقتدار. مسئله اصلی بسیار زمینی‌تر است. دیدار پزشکیان و ترامپ هیچ دستاوردی برای ایران ندارد.مشکل ساده‌سازان این است که یکی از پیچیده‌ترین جنگ‎های معاصر را به ملاقات دو رئیس‌جمهور تقلیل داده‌اند؛ تنازعی میان دو گفتمان سیاسی، یک تمدن تاریخی با داعیه استقلال و نظمی آمریکامحور که واشنگتن برای حفظ آن، بارها نشان داده خود را مقید به قواعد، توافق‌ها و حتی تعهدات رسمی‌اش نمی‌داند. نزاع اصلی بر سر دو تصور متعارض از نظم منطقه‌ای و جهانی است. ایران نظمی مستقل و عاری از سلطه خارجی می‌خواهد و آمریکا نظمی را دنبال می‌کند که در آن، حدود قدرت و نقش ایران را واشنگتن تعیین کند. چنین تعارضی با چند جمله صریح، یک دست‌دادن تاریخی و ثبت عکسی در نیویورک حل نمی‌شود.ترامپ یک‌بار از توافقی خارج شد که حاصل سال‌ها مذاکره، چندین دور گفت‌وگوی مستقیم، یک متن حقوقی مفصل و قطعنامه شورای امنیت بود. وقتی برجام با آن حجم از جزئیات، نظارت بین‌المللی و پشتوانه دیپلماتیک نتوانست آمریکا را به تعهداتش مقید کند، بر چه مبنایی باید تصور کرد ملاقات کوتاه در نیویورک، بدون متن مورد توافق و تضمین اجرایی، می‌تواند رفتاری متفاوت از ترامپ تولید کند؟تجربه تفاهم اسلام‌آباد نیز مقابل چشم ماست. امضای دو رئیس‌جمهور پای تفاهم قرار گرفت، اما اختلاف بر سر اجرا، ترتیب اقدامات و هزینه نقض تعهدات همچنان باقی ماند. مسئله آن است که چه سازوکاری آمریکا را وادار می‌کند آنچه پذیرفته، اجرا کند. سابقه دیپلماسی شخصی ترامپ نیز چندان امیدبخش نیست. او سه بار با کیم جونگ‌اون دیدار کرد؛ از سنگاپور تا هانوی و منطقه غیرنظامی کره. تصاویر تاریخی ثبت شد، نامه‌های فوق‌العاده ردوبدل شد و ترامپ حتی از عاشق‌شدن سخن گفت؛ اما نه برنامه هسته‌ای کره شمالی متوقف شد و نه توافق پایداری شکل گرفت. اجلاس هانوی نیز دقیقاً به این دلیل شکست خورد که نمایش سیاسی جلوتر از طراحی سازوکار اجرا حرکت کرده بود. رهبران مقابل دوربین‌ها نشستند، اما هیچ اهرم مؤثری برای وادارکردن آمریکا به اجرای تعهدات احتمالی وجود نداشت. تفاوت مهم وضعیت امروز ایران همین‌جاست. تهران دریافته است که تعهد آمریکا صرفاً با امضا اجرا نمی‌شود، بلکه باید اجرای آن را از طریق مجموعه‌ای از اهرم‌های قدرت تضمین کرد؛ از توان نظامی و هزینه‌سازی میدانی تا ابزارهای ژئوپلیتیکی مانند تنگه هرمز. بر همین مبناست که رئیس تیم مذاکره‌کننده ایران اخیراً از ضرورت پیشبرد همزمان «جنگ و مذاکره» سخن گفت؛ مذاکره برای صورت‌بندی تعهد و قدرت برای تحمیل هزینه به طرفی که از اجرای آن سر باز می‌زند. دیدار پزشکیان و ترامپ اگر از این معادله جدا شود، نه مکمل راهبرد ایران، بلکه جایگزین‌کردن یک نمایش سیاسی با سازوکار واقعی الزام خواهد بود.ضمن این که اتفاقاً ترامپ از چنین دیداری استقبال می‌کند؛ نه لزوماً برای حل منازعه، بلکه به‌دلیل شخصیت خودشیفته و نمایش‌طلبش که هر ملاقات دیپلماتیک را به صحنه‌ای برای اثبات قدرت شخصی تبدیل می‌کند. او می‌تواند در برابر رسانه‌های آمریکا ادعا کند فشار نظامی و اقتصادی، رئیس‌جمهور ایران را به پای میز کشانده است؛ تصویری که هم برای تحقیر ایران به کار می‌آید و هم در آستانه انتخابات پیشِ‌رو، به‌عنوان دستاوردی شخصی به رأی‌دهندگان آمریکایی فروخته خواهد شد. در چنین شرایطی، آنچه ساده‌سازان فرصت گفت‌وگو می‌نامند، ممکن است برای ترامپ بیش از آن‌که میز مذاکره باشد، سکوی تبلیغات انتخاباتی باشد. همچنین تجربه نیز نشان داده است ترامپ پس از عبور از موعد انتخابات، بی‌نیاز از نمایش‌های دیپلماتیک، بار دیگر به سیاست فشار عریان و بی‌محابا بازمی‌گردد. بنابراین ایران نباید وارد بازی انتخاباتی او شود، بلکه باید با ترکیب فشار نظامی و دیپلماسی مبتنی بر تفاهم اسلام‌آباد، واشنگتن را به اجرای تعهدات پذیرفته‌شده وادار کند.