لزوم چرخش راهبردی ازپرواز به کریدور
اگر اتاق جنگ تحریم در واشنگتن تمرکز خود را بر انسداد شریان‌های هوایی و قطع زنجیره خدمات فرودگاهی ایران قرارداده است،موثرترین پاتک اقتصادی تهران لزوماً درآسمان رقم نمی‌خورد؛ بلکه پاسخ تعیین‌کننده باید بر پهنه زمین و دریا مهندسی شود.درشرایطی که تهدیدهای وزارت خزانه‌داری آمریکا گلوگاه‌های اتصال هوایی را دچارچالش کرده، صورت‌مسئله محوری برای اقتصاد ایران، فراتر ازتاب‌آوری صرف چند ایرلاین، «حفظ اتصال پیوسته به شبکه تجارت منطقه‌ای و جهانی» ازطریق بازآرایی زیرساخت‌های چندوجهی است.
فراترازحفظ پروازها؛ بقای اتصال تجاری
درچنین معادله‌ای،هراندازه گلوگاه‌های مسیر هوایی دچار اصطکاک و محدودیت‌های تحمیلی شوند، فوریت و توجیه اقتصادی مسیرهای جایگزین درشبکه جاده‌ای، ریلی و دریایی دوچندان خواهد شد. مهدی قدمیاری، کارشناس حوزه کریدورهای ترانزیتی ولجستیک،در این‌باره معتقد است: راهبرد کشور درنقطه عطف کنونی باید ازتلاش ایزوله برای «حفظ یک شیوه حمل‌ونقل» فراتر برود و به‌سوی مهندسی یک «شبکه حمل‌ونقل چندوجهی (Multimodal)» حرکت کند؛سامانه‌ای یکپارچه که درآن دربزنگاه‌های تحریمی و بحران، خطوط ریلی، کریدورهای جاده‌ای و بنادرساحلی بتوانند بدون افت معنادار بهره‌وری، بخش عمده‌ای از بارشبکه را ازدوش بخش هوایی بردارند.این بازآرایی برای سرزمینی چون ایران که ذاتاً بر چهارراه مواصلاتی کریدورهای «شمال–جنوب» و «شرق–غرب» جای گرفته،نه یک گزینه رفاهی، بلکه یک الزام پدافندی در حوزه اقتصاد لجستیک است. درصورت ارتقای بهره‌وری زیرساخت‌های زمینی، پایانه‌های مرزی و بنادرکشور قادرخواهند بود جریان کالا و حتی بخشی از مسافران منطقه‌ای را جذب و پایدار نگه دارند.
ارتقای بهره‌وری مرزها درکنار تکمیل حلقه‌های مفقوده
همین نگاه در دیپلماسی ترانزیتی کشور نیز در حال تقویت است؛ به گزارش فارس، مهران قربانی، معاون حمل‌ونقل وزیر راه و شهرسازی، در نشست حمل‌ونقل سازمان ملل (که در روزهای ابتدایی مهرماه در ژنو برگزار شد)، توسعه و تکمیل کریدورها را از اولویت‌های اضطراری اتصال‌پذیری کشور قلمداد کرد. او با اشاره به لزوم پیوند سریع حلقه‌های راهبردی نظیر خط‌آهن «چابهار–زاهدان» در جنوب شرق و «رشت–آستارا» در شمال، فرآیند اتصال‌پذیری را صرفاً معطوف به احداث فیزیکی ندانست، بلکه براصلاح نرم‌افزاری شبکه-ازجمله «هماهنگ‌سازی رویه‌های گمرکی در مرزها»، «کاهش خواب و زمان معطلی کالا» و «دیجیتالی‌سازی فرآیندهای لجستیکی»-به‌عنوان ارکان جهش کارایی کریدورها تأکید کرد.
آمارها نیز مؤیدآن است که هرجازیرساخت‌های زمینی ودریایی فعال شوند، بازارپاسخ فوری می‌دهد. در شمال کشور، گذرگاه مرزی آستارا مصداق عینی این ظرفیت است؛به گفته هادی حق‌شناس،استاندارگیلان، این مرزدر۵ ماهه نخست امسال موفق شده رتبه سوم واردات، رتبه چهارم صادرات و رتبه پنجم ترانزیت کشور را به خود اختصاص دهد. هم‌راستا با آن، توسعه ترانزیت کانتینری دربنادرکاسپین نیز از شکل‌گیری یک شبکه جایگزین خبر می‌دهد؛ ثبت ورود حدود هزار و۷۰۰ کانتینر ازطریق این بنادر به گیلان درپنج ماه اخیر، در مقایسه با عملکرد محدود چندصد کانتینری سنوات گذشته، انتقال تدریجی بخشی از ترافیک بار به سمت دریا-زمین را اثبات می‌کند.
موقعیت طبیعی باید به مزیت رقابتی تبدیل شود
هم‌صدا با نهادهای اجرایی، فعالان بخش خصوصی نیز بر ضرورت انعطاف‌پذیری مسیرهای تجاری پافشاری دارند. پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، با اشاره به پیش‌بینی‌ناپذیری شرایط بین‌المللی تأکید می‌کند که محدودیت یا انسداد در یک شریان نباید به قفل‌شدگی یا کندی موتور تجارت خارجی منجرشود و لجستیک چندوجهی باید توان مانور درمسیرهای موازی را فراهم آورد.
درنهایت، فشارتازه برخطوط هوایی، باردیگرمزیت ژئوپلیتیک و موهبت جغرافیایی ایران را به کانون محاسبات سیاستی بازگردانده است. با این حال، باید واقع‌بین بود: جغرافیا فی‌نفسه ثروت تولید نمی‌کند، بلکه تنها بستری بالقوه است. این پتانسیل زمانی به درآمد پایدار و ابزار خنثی‌سازی تحریم بدل خواهد شدکه سرعت، تشریفات و هزینه مبادله کالا و مسافرمیان مرزها، بنادر و شبکه‌های جاده‌ای و ریلی، در تراز استانداردهای روز و با قیمت‌های رقابتی ساماندهی شود. پاسخ پایدار به تحریم‌های پروازی، اگرچه دفاع از آسمان و حفظ ناوگان هوایی را می‌طلبد، اما بخش تعیین‌کننده آن باید بر روی زمین پی‌ریزی شود؛ پهنه‌ای که با بنادر فعال در خلیج‌فارس، دریای عمان و دریای خزر و شبکه‌ای گسترده از شریان‌های جاده‌ای و ریلی، می‌تواند بن‌بست‌های پروازی را به جهشی در اتصال چندوجهی کشور تبدیل کند.