printlogo


تدارک نسخه ای نو برای گردشگری
وحید تفریحی


گردشگری در ایران، با وجود برخورداری از جاذبه‌های فراوان، همچنان میان ظرفیت و بهره‌برداری فاصله‌ای جدی دارد؛ فاصله‌ای که خود را در ضعف زیرساخت‌ها، نبود شناخت دقیق از بازار، تصمیم‌های مقطعی و گاه نگاه سنتی به جذب و نگهداشت گردشگر نشان می‌دهد. در چنین شرایطی، دیگر صرفا توسعه فیزیکی مقصدهای گردشگری نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیاز گردشگری باشد که انتخاب‌هایش، شیوه مصرفش و حتی انتظارش از یک تجربه گردشگری با گذشته تفاوت کرده است. چالیدره نیز به عنوان یکی از مقصدهای شناخته‌شده گردشگری در اطراف مشهد و استان خراسان رضوی، در سال‌های اخیر با همین دوگانه مواجه بوده است؛ از یک سو برخورداری از طبیعت و ظرفیت‌های تفریحی و از سوی دیگر تأثیرپذیری از شرایط اقتصادی، تحولات منطقه‌ای، کاهش گردشگران خارجی و ضرورت بازتعریف بازار هدف. حالا مدیران این مجموعه از تلاش برای عبور از الگوهای پرهزینه و سنتی و حرکت به سمت سرمایه‌گذاری‌های سبک، رویدادمحوری، استقرار استارتاپ‌ها، استفاده از هوش مصنوعی و تقویت گردشگری بومی سخن می‌گویند؛ مسیری که در گفت و گو با محمد رجب‌زاده مقدم، مدیرعامل منطقه نمونه گردشگری چالیدره، به بررسی و واکاوی آن پرداختیم.



محمد رجب‌زاده مقدم، مدیرعامل منطقه نمونه گردشگری چالیدره، با اشاره به ظرفیت‌های گسترده در کشور و ضرورت ارتقای کیفیت خدمات و زیرساخت‌ها می‎گوید: ایران از نظر آثار تاریخی و طبیعی از ظرفیت‌های کم‌نظیری برخوردار است، اما در زمینه نگهداری از این مواریث، جذب گردشگر داخلی و ارائه خدمات متناسب با جایگاه تمدنی کشور، همچنان با کاستی‌های جدی مواجه هستیم. وی با بیان این که نبود تبادل تجربه و ارتباط ساختاریافته میان مقاصد گردشگری موجب مغفول ماندن ظرفیت‌های بسیاری شده است، تاکید می‎کند: توسعه گردشگری نیازمند فاصله گرفتن از شعارزدگی، توجه به استانداردهای گردشگری و حرکت به سمت برنامه‌ریزی مبتنی بر پژوهش و شناخت بازار است.
ضربه جنگ به گردشگری
مدیرعامل منطقه نمونه گردشگری چالیدره با اشاره به تأثیر تحولات و تنش‌های منطقه بر صنعت گردشگری اظهار می‎کند: در شرایط عادی سال گذشته، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از مراجعان چالیدره را گردشگران خارجی، به‌ویژه زائران عراقی، تشکیل می‌دادند. اما با آغاز جنگ تحمیلی علیه کشورمان، این سهم به صفر رسید و هرچند در مراحل بعد بهبود نسبی حاصل شد اما تداوم محدودیت‌های پروازی همچنان در ورود گردشگران خارجی تأثیر گذاشته است.
توجه به گردشگر بومی؛ اولویت چالیدره
رجب‌زاده مقدم با اشاره به تجربه دوران کرونا یادآوری می‎کند: در آن دوره دریافتیم که اتکای بیش از حد به گردشگران خارجی می‌تواند مجموعه را دربرابر بحران‌ها آسیب‌پذیر کند. با این حال، پس از بازگشت درآمدها، ضرورت توسعه گردشگری بومی باردیگر مورد غفلت قرار گرفت. در شرایط فعلی، اولویت راهبردی ما جذب شهروندان بومی است و در تلاش هستیم با برگزاری رویدادهای فرهنگی و آیینی و احیای برنامه‌های مختلف در چالیدره، برای افرادی که به طرقبه مراجعه می‌کنند، انگیزه حضور در این مجموعه را فراهم کنیم. طرح‌های کوتاه‌مدت، منعطف و کم‌هزینه‌ای متناسب با شرایط روز گردشگری تدوین شده و سیاست مجموعه، پرهیز از سرمایه‌گذاری‌های سنگین و ساخت‌وسازهای گسترده و تمرکز بر روش‌های خلاقانه برای پاسخ به نیاز مخاطبان است. وی می‎افزاید: البته گردشگری بین‌المللی همچنان در برنامه‌های مجموعه قرار دارد و معتقدیم بازاریابی و مدیریت سفر باید از مبدأ کشورهای هدف آغاز شود؛ موضوعی که تحقق آن نیازمند تعامل و هم‌افزایی با سرمایه‌گذاران است.
رجب‌زاده مقدم با اشاره به ضرورت شناخت بازار و سلیقه مخاطبان می‎گوید: یکی از ضعف‌های اساسی در توسعه گردشگری، فقدان مطالعات دقیق بازار است. در مجاورت چالیدره، جمعیتی حدود چهارمیلیون نفر در مشهد زندگی می‌کنند که باید نیازها و سلیقه‌های آنان مبنای برنامه‌ریزی قرار گیرد. وی با اشاره به اجرای طرح «شهر غذا» در چالیدره یادآور می‎شود: رویکرد ما در دوره جدید، تمرکز بر سرمایه‌گذاری‌های سبک، نوآورانه و کم‌هزینه است؛ پروژه‌هایی که سرمایه‌گذار بتواند در صورت نیاز، کاربری یا مدل تفریحی آن را تغییر دهد و ناچار به تحمل هزینه‌های سنگین سازه‌ای و رستوران‌داری سنتی نباشد. 
آمادگی برای میزبانی از استارتاپ ها
مدیرعامل منطقه نمونه گردشگری چالیدره همچنین در پاسخ به سوالی درباره به روزآوری اقدامات و برنامه ریزی ها با فناوری می‎گوید: تمایل داریم استارتاپ‌ها به‌صورت مستقل در چالیدره مستقر شوند و فضاهای موردنیاز در اختیار آن‌ها قرار گیرد تا متناسب با فعالیت خود، محیط را تکمیل و برای دوره‌های 5 تا ۱۵ ساله بهره‌برداری کنند. در این زمینه گفت‌وگوهایی با کارخانه نوآوری مشهد آغاز شده است، هرچند نبود زبان مشترک میان بدنه اجرایی و فضای پژوهشی و استارتاپی همچنان یکی از چالش‌های اساسی این حوزه به شمار می‌رود.
​​​​​​​
باید برای فراغت و تفریح زائر برنامه داشت
مدیرعامل چالیدره با اشاره به جایگاه زیارتی مشهد تاکید می‎کند: قطعا هر فردی که به مشهدالرضا(ع) مشرف می‎شود هدف اصلی او، زیارت بارگاه مطهر امام رضا(ع) است و باید برای زمانی که به فراغت و تفریح نیاز دارد، برنامه داشت. اگر تعارضی میان فضای زیارتی و تفریحی احساس می‌شود، بخشی از آن ناشی از نگاه بیرونی و بخشی حاصل عملکرد و برنامه‌ریزی نامناسب خود ماست که نتوانسته‌ایم این دو فضا را به‌درستی تعریف و هماهنگ کنیم. وی با تأکید بر ضرورت هماهنگی میان نهادهای متولی گردشگری تصریح می‎کند: نبود ارتباط ساختاریافته میان مجموعه‌های مختلف و متولی موجب سردرگمی مسافران و کاهش کیفیت خدمات می‌شود؛ در حالی که مدیریت یکپارچه می‌تواند منافع اقتصادی و فرهنگی قابل‌توجهی برای استان به همراه داشته باشد.
3 گره اصلی، سد راه گردشگری
رجب‌زاده مقدم در ادامه به این پرسش پاسخ می دهد که گره‎های اصلی که مسیر توسعه گردشگری را سد کرده چیست؟  می‎گوید: یکی از مهم‌ترین آسیب‌های صنعت گردشگری، دوری از پژوهش و مطالعه‌محوری است. بسیاری از طرح‌ها بر اساس آزمون و خطای سلیقه‌ای یا تقلید از تجربه‌های دیگران اجرا می‌شوند. وی کمبود نیروی متخصص و آموزش‌دیده در حوزه هدایت تور و مدیریت گردشگری، ضعف چشم‌اندازهای بلندمدت، نبود سیاست‌گذاری شفاف، ارتباط ناکافی میان صنعت و دانشگاه و مقررات دست‌وپاگیر اداری را از دیگر چالش‌های این حوزه برمی‎شمارد. وی تاکید می‎کند: ظرفیت‌های گردشگری کشور زمانی به نتایج اقتصادی و فرهنگی پایدار منجر می‌شوند که مدیریت یکپارچه، مطالعات بازار، سرمایه‌گذاری هدفمند و ارتباط مؤثر میان بخش خصوصی، نهادهای اجرایی و مراکز علمی در کنار یکدیگر قرار گیرند. رجب‌زاده مقدم با اشاره به طرح‌های زیرساختی در دست اجرا برای چالیدره نیز می‎گوید: مسیر پیاده‌راه مجاور دریاچه چالیدره در حال تکمیل است. در کنار ظرفیت پارکینگ‌ها و فضاهای تفریحی نظیر سافاری و رستوران‌ها، سالنی با ظرفیت حدود هزار نفر در دست ساخت است که پیش‌بینی می‌شود با رفع موانع اقتصادی طی ماه‌های آینده تکمیل شود.