آغوش وطن به روی نخبگان
صادق غفوریان
هر کجای دنیا برویم، این دل، باز هم هوای وطن می‌کند؛ و این‌جا ایران، این وطن نیز همچون یک پدر یا یک مادر، دلش می‌خواهد همه فرزندانش کنار خودش باشند. تازه مگر می‌توان وطن را بدون فرزندان خودش ساخت؟ اگرچه سفر و مهاجرت، بخشی از زیست امروزی همه آدمیان در همه جای جهان است، اما گاهی این سفرها، سفرهای بی‌بازگشت می‌شود. طبیعتاً، این وظیفه وطن و حکمرانان است که تلاش کنند مهاجران را به خانه و کاشانه خود بازگردانند. اما به دلایل مختلف که شاید بخشی از آن متوجه شرایط اجتماعی و اقتصادی کشور در سال‌های اخیر بوده، اغلب سفرها به‌ویژه برای نخبگان، سفرهای بی‌بازگشت بوده است. آن‌طور که معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور به تازگی گفته است، «متوسط جهانی بازگشت نخبگان حدود ۷ درصد است، این رقم در ایران تنها یک درصد است که عدد نگران‌کننده‌ای محسوب می‌شود.» این یعنی ما در کشور نتوانستیم آن‌طور که باید زمینه و اشتیاق بازگشت نخبگان را فراهم کنیم. در دو سال اخیر، اما بنیاد ملی نخبگان، با حمایت دولت توانسته اقدامات موثری را رقم بزند. از شمار این موارد، روز گذشته جزئیات مصوبه جدید دولت (تصویب 12 مهر 1405) برای بازگشت نخبگان که از امتیاز استخدام تا تسهیل خرید مسکن را شامل می‌شود، منتشر شد. مجموعه این اقدامات نشان می‌دهد، وطن، آغوش‌اش را برای فرزندان نخبه خود گشوده است.
در این رابطه، عصر روز گذشته، ما با دکتر سعید خدایگان، قائم مقام بنیاد ملی نخبگان گفت‌وگویی مشروح انجام دادیم و بیشتر با این اقدامات امیدوارکننده آشنا شدیم.
رمزگشایی از مصوبه تازه دولت؛ فرش قرمز زیر پای نخبگان
جزئیات آیین‌نامه جدید هیئت وزیران برای بازگشت متخصصان و نخبگان ایرانی خارج از کشور، نشان از عبور دولت از توصیه‌های کلی و حرکت به سمت ارائه مشوق‌های ملموس و عینی دارد. طبق مفاد این مصوبه و به‌ویژه احکام مندرج در ماده ۲ آن، بسته‌ای جامع از امتیازات معیشتی، استخدامی و اداری برای بازگشت‌کنندگان در نظر گرفته شده است.
از مهم‌ترین بندهای این آیین‌نامه، پایان دادن به بلاتکلیفی‌های چندین‌ماهه و فرسایشی استخدامی است؛ بر اساس این مصوبه، کلیه مراحل اداری و التزام استخدامی دستگاه‌ها برای نخبگانی که قصد بازگشت به کشور را دارند، باید حداکثر ظرف دو ماه نهایی شود تا زمینه به‌کارگیری سریع آنان بدون فوت وقت فراهم شود.
مشوق جذاب، از واردات خودرو تا حمایت از تجاری سازی طرح ها
در بخش تسهیلات رفاهی و معیشتی نیز یکی از جذاب‌ترین مشوق‌ها به تصویب رسیده است: اعطای مجوز واردات یک دستگاه خودروی شخصی با سود بازرگانی یک‌هزارم برای نخبگان بازگشته، تا بخشی از دغدغه‌های مربوط به رها کردن امکانات زندگی در خارج از کشور جبران شود. تسهیلات ویژه خرید یا احداث مسکن، تحت پوشش قرار گرفتن سریع در سامانه‌های بیمه تأمین اجتماعی و درمان، حمایت مالی و اعتباری از تجاری‌سازی طرح‌های فناورانه و پایان‌نامه‌های کاربردی و همچنین گره‌گشایی در حوزه خدمت نظام‌وظیفه از طریق انجام پروژه‌های جایگزین خدمت، از دیگر ارکان این مصوبه حمایتی به شمار می‌رود.
«نگهداشت نخبگان»، اولویت اول
اما این مصوبات در چه بستر و با چه پیش‌زمینه‌ای در حال اجراست؟ ما برای یافتن این پاسخ، عصر روز گذشته با دکتر سعید خدایگان، قائم مقام بنیاد ملی نخبگان، هم سخن شدیم. او ابتدا به بازتعریف نقشه راه این بنیاد در دولت چهاردهم اشاره کرد و گفت: «بنیاد سه مأموریت ذاتی را دنبال می‌کند: نخست، شناسایی، توانمندسازی و شبکه‌سازی؛ دوم، حفظ و نگهداشت و سوم، تکریم و الگوسازی. با این حال، با توجه به واقعیت‌ها و شرایط اجتماعی کنونی جامعه، اولویت بلامنازع و فوری ما در این دوره، تمرکز بر حفظ و نگهداشت نخبگان است.»
اقدام عملی برای ثبات شغلی
وی با تشریح راهکارهای عملیاتی بنیاد برای ثبات شغلی نخبگان افزود: «ما برای پاسخ به این نیاز اساسی، سه مسیر اشتغال پایدار را فعال کرده‌ایم؛ اول، جذب در دستگاه‌های اجرایی کشور؛ دوم، جذب فارغ‌التحصیلان دوره دکتری به‌عنوان عضو هیئت علمی در دانشگاه‌ها و سوم، تسهیل ورود و اشتغال تخصصی نخبگان در بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان.»
کشف یک شگفتی آماری؛ ماندگاری ۸۳ درصدی نخبگان در ۱۰ سال گذشته
یکی از مهم‌ترین بخش‌های این گفت وگو، پرده‌برداری از نخستین آمار متقن و رسمی درباره وضعیت واقعی خروج نخبگان بود؛ آماری که روایتی متفاوت از فضاسازی‌های مرسوم ارائه می‌دهد. خدایگان در این‌باره به ما توضیح داد: «یکی از معضلات سال‌های گذشته، نبود آمار شفاف و روایت‌های پراکنده و متناقض دستگاه‌ها از فرار مغزها بود؛ آموزش و پرورش از دانش‌آموزان می‌گفت، وزارت علوم از فارغ‌التحصیلان دکتری و وزارت بهداشت از پزشکان. بنیاد در دولت چهاردهم برای پایان دادن به این آشفتگی، یک واحد تخصصی آمار راه‌اندازی کرد.»
قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان از انجام یک پایش هوشمند 10ساله خبر داد و تصریح کرد: «ما آمار ۱۰ سال اخیرِ تمامی برگزیدگان شامل دارندگان مدال‌های المپیادهای بین‌المللی و کشوری، رتبه‌های برتر آزمون سراسری و صاحبان جوایز نخبگانی را استخراج کردیم و با سامانه‌های پلیس مهاجرت انطباق هوشمند دادیم. نتیجه این بررسی مستند، یک غافلگیری آماری و نویدبخش بود؛ داده‌ها با صراحت نشان می‌دهند که ۸۳ درصد از این نخبگان، طی این ۱۰ سال در داخل خاک کشور مانده‌اند و مهاجرت نکرده‌اند. البته این نرخ ماندگاری به معنای نادیده گرفتن چالش‌ها نیست، بلکه رسالت ما را در ایجاد انگیزه برای نگهداشت همین بخش و تسهیل بازگشت ۱۷ درصد دیگر، دوچندان می‌کند.»
نهضت مسکن نخبگان؛ جهش به سمت سقف ۷ هزارتایی
دغدغه مسکن همواره یکی از وزنه‌های سنگین در تصمیم‌گیری استعدادهای برتر بوده است. خدایگان در تشریح این گره‌گشایی به ما گفت: «طرح مسکن نخبگان از ابتدای سال ۱۴۰۳ با جدیت وارد فاز عملیاتی شد. با پیگیری‌های بنیاد و همراهی کم‌نظیر استانداران در استان‌های مختلف، تاکنون ۳۲۰۰ قطعه زمین و واحد مسکونی به‌صورت مستقیم به نخبگان تخصیص یافته است. علاوه بر این، مقدمات واگذاری ۳۸۰۰ واحد و قطعه دیگر نیز در مراحل پایانی قرار دارد که با نهایی شدن آن، مجموع مسکن تخصیصی نخبگان در پهنه کشور به مرز 7 هزار واحد خواهد رسید.»
بازگشت به خانه
رویکرد دولت چهاردهم و بنیاد ملی نخبگان حاکی از آن است که سیاست‌گذار این‌بار تلاش کرده مشوق‌های ملموس زیستی از خودرو و مسکن تا اشتغال سریع را روی میز بگذارد. ترکیب این بسته‌های مصوب با واقعیت‌های آماری ماندگاری نخبگان نشان می‌دهد اگر گره‌های بوروکراتیک در دستگاه‌های اجرایی گشوده شود، می‌توان امید داشت آمار نازل یک درصدی بازگشت استعدادها، با شتابی محسوس روندی صعودی به خود بگیرد؛ چراکه قلب نخبگان، همواره برای خاک مادری می‌تپد.