«مرگ سیاه» دوباره برگشته است؟
فاطمه ملک زاده | روزنامه نگار
انتشاراخباری پیرامون فوت مشکوک یک پژوهشگردرآزمایشگاه ضدطاعون روسیه وثبت ده‌ها میلیون بازدید درفضای مجازی، موجی ازنگرانی را درباره خطرشیوع مجدد این بیماری باستانی و ورود آن به مرزهای کشوررقم زده است؛رویدادی که به اعتقاد مراجع تخصصی عفونی، فعلاً درمرحله یک فرضیه اثبات‌نشده قراردارد وفاقد شواهد بالینی دال برهمه‌گیری است.
درسیبری واقعاً چه اتفاقی افتاده؟
ماجرا ازفوت ناگهانی یک محقق۲۸ساله درمؤسسه تحقیقاتی ضدطاعون شهر شلخوف روسیه آغازشد؛حادثه‌ای که با تشخیص اولیه«ذات‌الریه با علت نامعلوم» ثبت شد، اما شایعات پیرامون شکستن لوله آزمایش حاوی باکتری، قرنطینه محدودبیمارستانی وتحت‌نظرقرارگرفتن ده‌ها نفر، فضای مجازی را به تلاطم کشاند.این التهاب با انتشاردرشبکه‌های اجتماعی شدت گرفت وحتی زمزمه‌هایی برای لغو پروازها ایجادکرد.با این حال، نهاد نظارت بهداشتی روسیه اعلام کرده که درنمونه‌های آزمایشگاهی متوفی، هیچ ردپایی ازعامل شغلی یا میکروارگانیسم خطرناک دیده نشده وآزمایش اطرافیان اونیزمنفی بوده است.
پشت این باکتری ترسناک چه می‌گذرد؟
باکتری«یرسینیاپستی»(عامل طاعون) برخلاف ویروس های نوپدید، ساختار شناخته شده‌ای دارد.این عامل بیشتردرچرخه جوندگان وکک‌ها زندگی می‌کند وانسان معمولاً ازطریق نیش حشرات یا درفرم ریوی ازراه قطرات تنفسی مبتلا می‌شود. نکته محوری درتحلیل پزشکی این ماجرا، تفاوت بنیادین باکتری با ویروس‌هاست؛طاعون درصورت تشخیص به‌موقع،کاملاً به درمان‌های رایج آنتی‌بیوتیکی پاسخ می‌دهد. بنابراین، برخلاف پاندمی‌های نوظهور،با یک پدیده ناشناخته ومهارنشدنی روبه‌رو نیستیم،مگرآن‌که سویه‌های بسیارنادر ومقاوم شکل بگیرندکه شواهدی ازآن دردست نیست. علاوه براین، ابتلای آزمایشگاهی هرچندغیرممکن نیست، اما رویدادی بسیارنادردرپروتکل‌های ایمنی زیستی به شمارمی‌رود.
واکنش رسمی پاستور:خطری متوجه کشورنیست
درهمین راستا، احسان مصطفوی، رئیس انستیتو پاستورایران با تأکید براین که «تا زمان انتشارنتایج معتبرآزمایشگاهی و بررسی‌های رسمی، ارتباط این رویداد با طاعون و احتمال خطای آزمایشگاهی باید صرفاً به‌عنوان یک فرضیه درنظر گرفته شود»،خواستارپرهیزازشتاب‌زدگی درقضاوت شد. او با یادآوری این که طاعون یک بیماری بومی دربسیاری ازنقاط جهان حتی کشورهای توسعه یافته ای چون ایالات متحده محسوب می‌شود، تصریح کرد که آزمایشگاه‌زاد بودن عفونت در اصل ممکن اما پدیده‌ای بسیار نادر است. طبق گفته وی، گزارش‌های میدانی ازماداگاسکارتا کشورهای منطقه نشان می‌دهد که مخازن بیماری می‌تواند متفاوت ازچرخه کلاسیک جوندگان باشد، اما این مسئله به معنای غیرقابل‌کنترل بودن شرایط یا ظهوریک پاندمی ناشناخته نیست.
ازسوی دیگر، شبکه پایش سلامت درایران برای مدیریت چنین تهدیداتی، زیرساختی باسابقه دراختیاردارد؛ انستیتو پاستورایران که ازسال۱۳۲۵متولی مرجع کشوری طاعون است، با تکیه برپایگاه تحقیقاتی«اکنلو» درهمدان، سال‌هاست گردش عامل بیماری درحیات‌وحش وسگ‌های گله را رصد می‌کند. این مرکز با استفاده ازظرفیت‌های اپیدمیولوژی وتشخیص مولکولی، آمادگی فنی لازم را برای مواجهه با هرگونه تهدید احتمالی فراهم کرده است. پیام نهایی کارشناسان روشن است: آنچه کشور را دربرابرطاعون مصون نگه می‌دارد، هراس ازشایعات فضای مجازی نیست، بلکه پاسداری ازظرفیت‌های تشخیصی، استمرارپایش‌های میدانی و حفظ شفافیت علمی در ارائه داده‌هاست.
درسیبری واقعاً چه اتفاقی افتاده؟
ماجرا ازفوت ناگهانی یک محقق۲۸ساله درمؤسسه تحقیقاتی ضدطاعون شهر شلخوف روسیه آغازشد؛حادثه‌ای که با تشخیص اولیه«ذات‌الریه با علت نامعلوم» ثبت شد، اما شایعات پیرامون شکستن لوله آزمایش حاوی باکتری، قرنطینه محدودبیمارستانی وتحت‌نظرقرارگرفتن ده‌ها نفر، فضای مجازی را به تلاطم کشاند.این التهاب با انتشاردرشبکه‌های اجتماعی شدت گرفت وحتی زمزمه‌هایی برای لغو پروازها ایجادکرد.با این حال، نهاد نظارت بهداشتی روسیه اعلام کرده که درنمونه‌های آزمایشگاهی متوفی، هیچ ردپایی ازعامل شغلی یا میکروارگانیسم خطرناک دیده نشده وآزمایش اطرافیان اونیزمنفی بوده است.
پشت این باکتری ترسناک چه می‌گذرد؟
باکتری«یرسینیاپستی»(عامل طاعون) برخلاف ویروس های نوپدید، ساختار شناخته شده‌ای دارد.این عامل بیشتردرچرخه جوندگان وکک‌ها زندگی می‌کند وانسان معمولاً ازطریق نیش حشرات یا درفرم ریوی ازراه قطرات تنفسی مبتلا می‌شود. نکته محوری درتحلیل پزشکی این ماجرا، تفاوت بنیادین باکتری با ویروس‌هاست؛طاعون درصورت تشخیص به‌موقع،کاملاً به درمان‌های رایج آنتی‌بیوتیکی پاسخ می‌دهد. بنابراین، برخلاف پاندمی‌های نوظهور،با یک پدیده ناشناخته ومهارنشدنی روبه‌رو نیستیم،مگرآن‌که سویه‌های بسیارنادر ومقاوم شکل بگیرندکه شواهدی ازآن دردست نیست. علاوه براین، ابتلای آزمایشگاهی هرچندغیرممکن نیست، اما رویدادی بسیارنادردرپروتکل‌های ایمنی زیستی به شمارمی‌رود.
واکنش رسمی پاستور:خطری متوجه کشورنیست
درهمین راستا، احسان مصطفوی، رئیس انستیتو پاستورایران با تأکید براین که «تا زمان انتشارنتایج معتبرآزمایشگاهی و بررسی‌های رسمی، ارتباط این رویداد با طاعون و احتمال خطای آزمایشگاهی باید صرفاً به‌عنوان یک فرضیه درنظر گرفته شود»،خواستارپرهیزازشتاب‌زدگی درقضاوت شد. او با یادآوری این که طاعون یک بیماری بومی دربسیاری ازنقاط جهان حتی کشورهای توسعه یافته ای چون ایالات متحده محسوب می‌شود، تصریح کرد که آزمایشگاه‌زاد بودن عفونت در اصل ممکن اما پدیده‌ای بسیار نادر است. طبق گفته وی، گزارش‌های میدانی ازماداگاسکارتا کشورهای منطقه نشان می‌دهد که مخازن بیماری می‌تواند متفاوت ازچرخه کلاسیک جوندگان باشد، اما این مسئله به معنای غیرقابل‌کنترل بودن شرایط یا ظهوریک پاندمی ناشناخته نیست.
ازسوی دیگر، شبکه پایش سلامت درایران برای مدیریت چنین تهدیداتی، زیرساختی باسابقه دراختیاردارد؛ انستیتو پاستورایران که ازسال۱۳۲۵متولی مرجع کشوری طاعون است، با تکیه برپایگاه تحقیقاتی«اکنلو» درهمدان، سال‌هاست گردش عامل بیماری درحیات‌وحش وسگ‌های گله را رصد می‌کند. این مرکز با استفاده ازظرفیت‌های اپیدمیولوژی وتشخیص مولکولی، آمادگی فنی لازم را برای مواجهه با هرگونه تهدید احتمالی فراهم کرده است. پیام نهایی کارشناسان روشن است: آنچه کشور را دربرابرطاعون مصون نگه می‌دارد، هراس ازشایعات فضای مجازی نیست، بلکه پاسداری ازظرفیت‌های تشخیصی، استمرارپایش‌های میدانی و حفظ شفافیت علمی در ارائه داده‌هاست.