کات به دستور پلیس!
مصطفی قاسمیان
دوشنبه‌شب خبر آمد آیدا پناهنده سازنده سریال «سرخ و سیاه» به یک نهاد امنیتی احضار و چند ساعت بازجویی شده. در همان خبر نوشته شده بود که این ماجرا در ادامه شکایت سازمان صداوسیما از هنرمندان و پلتفرم‌ها و محصولات نمایش خانگی بوده. دیروز یک رسانه مجازی نزدیک به ساترا (صداوسیما) اصل ماجرا را تأیید کرد، اما نوشت این احضار نه از سوی نهادهای امنیتی، بلکه برای ارائه توضیحاتی از سوی «پلیس امنیت اخلاقی» اتفاق افتاده. بنابراین بر این اساس می‌شود گفت که احضار و پرسش (اگر نگوییم بازجویی) اتفاق افتاده و اصل مسئله غیرواقعی نیست؛ هرچند حالا روشن شده این اتفاق در یکی از نهادهای اصلی امنیتی کشور نیفتاده که خب به هر حال این که نهادهای امنیتی دغدغه یک سکانس رقص ندارند، جای تشکر دارد.
صحنه‌ها و دیالوگ‌های جدید
ماجرای سریال «سرخ و سیاه» از همان قسمت اول شروع شد؛ جایی که شخصیت زن کولی سریال در یک سکانس می‌رقصید و البته این حرکات موزون از حد پذیرفته‌شده این روزها در سینما و نمایش خانگی، اندکی طولانی‌تر بود. در همان قسمت، یکی دو مورد دیالوگ دیگر مثل «به کمرت بستگی داره» هم وجود داشت که توجهات را جلب کرد و در شبکه‌های اجتماعی هم بسیار دیده شد. این‌گونه مورد در قسمت‌های بعد هم ادامه یافت و شخصیت‌های این سریال گاه الفاظی به کار می‌بردند که کمتر در فیلم‌ها و سریال‌های داخلی شنیده شده بود. بسیاری می‌گفتند که محتوای «سرخ و سیاه» مناسب پخش نیست و به ممیزی نیاز دارد و برخی دیگر پاسخ می‌دادند سریال رده‌بندی سنی مثبت18 سال دارد و رده‌های سنی پایین، می‌توانند آن را نبینند. از سوی دیگر به نظر می‌رسید فیلم ساز می‌خواهد از صحنه‌ها و دیالوگ‌های یادشده، موارد وایرالی بسازد و البته این کار را به خلاف بعضی از فیلم سازان دیگر، خوب بلد است، چون به خلاف موارد دیگری چون «بدنام»، این انگ در شبکه‌های اجتماعی به آن نچسبیده که به دنبال وایرال‌بازی و انداختن سریالش بر سر زبان‌هاست.
توقیف می‌شود؟
هرچه که بود، مسئله سکانس‌ها و دیالوگ‌های عبورکرده از خطوط قرمز سریال «سرخ و سیاه»، نقدهای زیادی را برانگیخت؛ خصوصاً به دلیل آن که در فضای مجازی پیچیده بود سازندگان این سریال بخشی از ممیزی‌های سازمان صداوسیما را اعمال نکرده‌اند و سپر دفاعی «مجوز» بر سر این اثر قرار نداشت. با این حال به علت آن که بر اساس تجربیات پیشین، به نظر می‌رسید (و همچنان به نظر می‌رسد) پلتفرم فیلیمو پخش‌کننده این سریال می‌تواند بدون اجرای ممیزی‌های ساترا، سریال‌ها را به پخش برساند و دعوا در محاکم قضایی را بر سر ممیزی‌ها ببرد، بحث‌های چندانی بر سر احتمال توقیف این اثر به وجود نیامد. این مسئله ادامه داشت، تا خبر احضار و بازجویی از آیدا پناهنده کارگردان و نویسنده مشترک اثر.
احضار راه حل ماجراست؟
اما آیا احضار و بازجویی راه مناسبی برای مواجهه با چنین اتفاقاتی است؟ در حالی که طی سال‌های گذشته، فراوان با آثاری مواجه شده‌ایم که با استفاده از احتمال توقیف، به بیننده بیشتری دست پیدا کرده‌اند، این احتمال را که یک احضار و بازجویی، بتواند مسئله را حل کند، کمرنگ می‌کند. به نظر می‌رسد راه حل ریشه‌ای، قانون‌مندی صنعت نمایش خانگی و فعالیت پلتفرم‌هاست؛ به شکلی که تنظیم‌گر بتواند بدون ارسال شکایت به نهاد قضایی، از ادامه نمایش اثر جلوگیری کند. قانون‌مندی سینما به نحوی است که هیچ سینمادار و پخش‌کننده‌ای نمی‌تواند فیلمی بدون دریافت مجوزهای لازم از سازمان سینمایی در سالن‌ها به نمایش درآورد، اما همان‌طور که بارها گفته شده، شبکه نمایش خانگی چنین مختصاتی ندارد. راه ریشه‌ای حل این مسائل، طرح قانون تأسیس نهاد تنظیم‌گر (در این مورد ساترا) و نظارت بر شبکه نمایش خانگی در مجلس شورای اسلامی است که می‌تواند به مناقشات پایان دهد و هربار پای دستگاه قضایی و حتی پلیس امنیت اخلاقی (!) را به ماجرا باز نکند. شرایط کنونی اما، به قدری دور از قانون‌مندی است که باعث شده احضارها و پیگیری‌های خارج از فضای فرهنگ و هنر، گاه حتی به محصولات دارای مجوز هم برسد و پای دستگاه‌های غیرفرهنگی را به این حوزه باز کند. در همین یکی دو روز اخیر و پس از انتشار خبر احضار و بازجویی آیدا پناهنده، یک فیلم ساز دیگر هم در یک گروه تلگرامی خبر داد که به تازگی به اتهام ترویج مشروبات الکلی در یک اثر نمایشی احضار شده و پاسخ داده؛ در حالی که قاعدتاً این اتفاق باید پیش از پخش اثر و توسط تنظیم‌گر و بدون احضار، بلکه با گفت وگو رخ می‌داد. بنابراین مسئله فقط اختلاف بر سر اجرای ممیزی‌های ساترا نیست و به نظر می‌رسد گاهی برداشت نهادهای مختلف از خطوط قرمز محتوایی، به شکل دیگری به سراغ سازندگان آثار نمایشی می‌آید. در چنین شرایطی، روشن نبودن ضوابط و مرجع رسیدگی، بیش از هر چیز به سردرگمی تولیدکنندگان منجر می‌شود.
فضایی متفاوت از گذشته
البته نمی‌توان انکار کرد که فضای تولید و پخش آثار نمایشی در سال‌های اخیر تحول قابل توجهی تجربه کرده. نسبت به 5 سال قبل، گستره قصه‌ها، تصاویر، پوشش‌ها و حتی دیالوگ‌های قابل پخش، بسیار بازتر شده و بخش قابل ملاحظه‌ای از این تغییرات هم با مجوز ساترا و برخی حتی در خود تلویزیون اتفاق افتاده. همین حالا در فصل دوم سریال «با عرض معذرت» که از شبکه دو تلویزیون پخش می‌شود و رده‌بندی سنی هم ندارد، الفاظی به کار می‌رود که در سال‌های گذشته چندان در محصولات تلویزیونی شنیده نمی‌شد. نمونه شبیه‌تر را می‌توان رقص بازیگر زن در قسمت اول سریال «یل» دانست که حداقل اخباری از شکایت یا پخش بدون مجوز آن منتشر نشد. به نظر می‌رسد ناظران فرهنگی به موازات تغییر فضای شهرها، در سال‌های اخیر به تدریج از برخی خطوط قرمز تا حدی کوتاه آمده‌اند.
چطور نظارت کنیم؟
البته تغییر فضای سال‌های اخیر به آن معنا نیست که هر نوع تصویر و دیالوگی باید بدون هیچ محدودیتی امکان انتشار داشته باشد یا منتقدان حق اعتراض به محتوای یک سریال را ندارند. اتفاقاً در همین مورد «سرخ و سیاه»، بخش اعظم نقدها به این اثر صحیح است و در عین حال، برخی شیوه‌های رایج مواجهه با سازندگان، چندان قابل تجویز نیست. مسئله آن است که اولاً قانون، باید فصل‌الخطاب باشد و ثانیاً برخوردها در فضای فرهنگی، باید متناسب با شأن حوزه فرهنگ باشد. در عین حال این قانونی شدن هم لزوماً به معنای ممیزی پیش از انتشار نیست؛ چه آن که می‌دانیم روزنامه‌ها سال‌هاست بدون نظارت پیش از انتشار فعالیت می‌کنند و این شیوه به معنای بی‌قانونی مطبوعات نیست. از سوی دیگر، فیلم‌ها و سریال‌های خارجی نیز که از طریق پلتفرم‌های مجوزدار داخلی در دسترس مخاطبان قرار می‌گیرند، از فرایند نظارت پیش از انتشار عبور نمی‌کنند. در مقابل، فیلم‌های سینمایی ممیزی پیش از انتشار دارند، اما بعید است بتوان گفت منتقدان «سرخ و سیاه» از وضعیت محتوایی سینما رضایت دارند. آیا نمی‌توان برای محصولات داخلی هم سازوکاری قانونی و روشن تعریف کرد که هم مسئولیت تولیدکننده و پخش‌کننده مشخص باشد و هم در صورت تخلف، امکان پیگیری وجود داشته باشد؟
صحنه‌ها و دیالوگ‌های جدید
ماجرای سریال «سرخ و سیاه» از همان قسمت اول شروع شد؛ جایی که شخصیت زن کولی سریال در یک سکانس می‌رقصید و البته این حرکات موزون از حد پذیرفته‌شده این روزها در سینما و نمایش خانگی، اندکی طولانی‌تر بود. در همان قسمت، یکی دو مورد دیالوگ دیگر مثل «به کمرت بستگی داره» هم وجود داشت که توجهات را جلب کرد و در شبکه‌های اجتماعی هم بسیار دیده شد. این‌گونه مورد در قسمت‌های بعد هم ادامه یافت و شخصیت‌های این سریال گاه الفاظی به کار می‌بردند که کمتر در فیلم‌ها و سریال‌های داخلی شنیده شده بود. بسیاری می‌گفتند که محتوای «سرخ و سیاه» مناسب پخش نیست و به ممیزی نیاز دارد و برخی دیگر پاسخ می‌دادند سریال رده‌بندی سنی مثبت18 سال دارد و رده‌های سنی پایین، می‌توانند آن را نبینند. از سوی دیگر به نظر می‌رسید فیلم ساز می‌خواهد از صحنه‌ها و دیالوگ‌های یادشده، موارد وایرالی بسازد و البته این کار را به خلاف بعضی از فیلم سازان دیگر، خوب بلد است، چون به خلاف موارد دیگری چون «بدنام»، این انگ در شبکه‌های اجتماعی به آن نچسبیده که به دنبال وایرال‌بازی و انداختن سریالش بر سر زبان‌هاست.
توقیف می‌شود؟
هرچه که بود، مسئله سکانس‌ها و دیالوگ‌های عبورکرده از خطوط قرمز سریال «سرخ و سیاه»، نقدهای زیادی را برانگیخت؛ خصوصاً به دلیل آن که در فضای مجازی پیچیده بود سازندگان این سریال بخشی از ممیزی‌های سازمان صداوسیما را اعمال نکرده‌اند و سپر دفاعی «مجوز» بر سر این اثر قرار نداشت. با این حال به علت آن که بر اساس تجربیات پیشین، به نظر می‌رسید (و همچنان به نظر می‌رسد) پلتفرم فیلیمو پخش‌کننده این سریال می‌تواند بدون اجرای ممیزی‌های ساترا، سریال‌ها را به پخش برساند و دعوا در محاکم قضایی را بر سر ممیزی‌ها ببرد، بحث‌های چندانی بر سر احتمال توقیف این اثر به وجود نیامد. این مسئله ادامه داشت، تا خبر احضار و بازجویی از آیدا پناهنده کارگردان و نویسنده مشترک اثر.
احضار راه حل ماجراست؟
اما آیا احضار و بازجویی راه مناسبی برای مواجهه با چنین اتفاقاتی است؟ در حالی که طی سال‌های گذشته، فراوان با آثاری مواجه شده‌ایم که با استفاده از احتمال توقیف، به بیننده بیشتری دست پیدا کرده‌اند، این احتمال را که یک احضار و بازجویی، بتواند مسئله را حل کند، کمرنگ می‌کند. به نظر می‌رسد راه حل ریشه‌ای، قانون‌مندی صنعت نمایش خانگی و فعالیت پلتفرم‌هاست؛ به شکلی که تنظیم‌گر بتواند بدون ارسال شکایت به نهاد قضایی، از ادامه نمایش اثر جلوگیری کند. قانون‌مندی سینما به نحوی است که هیچ سینمادار و پخش‌کننده‌ای نمی‌تواند فیلمی بدون دریافت مجوزهای لازم از سازمان سینمایی در سالن‌ها به نمایش درآورد، اما همان‌طور که بارها گفته شده، شبکه نمایش خانگی چنین مختصاتی ندارد. راه ریشه‌ای حل این مسائل، طرح قانون تأسیس نهاد تنظیم‌گر (در این مورد ساترا) و نظارت بر شبکه نمایش خانگی در مجلس شورای اسلامی است که می‌تواند به مناقشات پایان دهد و هربار پای دستگاه قضایی و حتی پلیس امنیت اخلاقی (!) را به ماجرا باز نکند. شرایط کنونی اما، به قدری دور از قانون‌مندی است که باعث شده احضارها و پیگیری‌های خارج از فضای فرهنگ و هنر، گاه حتی به محصولات دارای مجوز هم برسد و پای دستگاه‌های غیرفرهنگی را به این حوزه باز کند. در همین یکی دو روز اخیر و پس از انتشار خبر احضار و بازجویی آیدا پناهنده، یک فیلم ساز دیگر هم در یک گروه تلگرامی خبر داد که به تازگی به اتهام ترویج مشروبات الکلی در یک اثر نمایشی احضار شده و پاسخ داده؛ در حالی که قاعدتاً این اتفاق باید پیش از پخش اثر و توسط تنظیم‌گر و بدون احضار، بلکه با گفت وگو رخ می‌داد. بنابراین مسئله فقط اختلاف بر سر اجرای ممیزی‌های ساترا نیست و به نظر می‌رسد گاهی برداشت نهادهای مختلف از خطوط قرمز محتوایی، به شکل دیگری به سراغ سازندگان آثار نمایشی می‌آید. در چنین شرایطی، روشن نبودن ضوابط و مرجع رسیدگی، بیش از هر چیز به سردرگمی تولیدکنندگان منجر می‌شود.
فضایی متفاوت از گذشته
البته نمی‌توان انکار کرد که فضای تولید و پخش آثار نمایشی در سال‌های اخیر تحول قابل توجهی تجربه کرده. نسبت به 5 سال قبل، گستره قصه‌ها، تصاویر، پوشش‌ها و حتی دیالوگ‌های قابل پخش، بسیار بازتر شده و بخش قابل ملاحظه‌ای از این تغییرات هم با مجوز ساترا و برخی حتی در خود تلویزیون اتفاق افتاده. همین حالا در فصل دوم سریال «با عرض معذرت» که از شبکه دو تلویزیون پخش می‌شود و رده‌بندی سنی هم ندارد، الفاظی به کار می‌رود که در سال‌های گذشته چندان در محصولات تلویزیونی شنیده نمی‌شد. نمونه شبیه‌تر را می‌توان رقص بازیگر زن در قسمت اول سریال «یل» دانست که حداقل اخباری از شکایت یا پخش بدون مجوز آن منتشر نشد. به نظر می‌رسد ناظران فرهنگی به موازات تغییر فضای شهرها، در سال‌های اخیر به تدریج از برخی خطوط قرمز تا حدی کوتاه آمده‌اند.
چطور نظارت کنیم؟
البته تغییر فضای سال‌های اخیر به آن معنا نیست که هر نوع تصویر و دیالوگی باید بدون هیچ محدودیتی امکان انتشار داشته باشد یا منتقدان حق اعتراض به محتوای یک سریال را ندارند. اتفاقاً در همین مورد «سرخ و سیاه»، بخش اعظم نقدها به این اثر صحیح است و در عین حال، برخی شیوه‌های رایج مواجهه با سازندگان، چندان قابل تجویز نیست. مسئله آن است که اولاً قانون، باید فصل‌الخطاب باشد و ثانیاً برخوردها در فضای فرهنگی، باید متناسب با شأن حوزه فرهنگ باشد. در عین حال این قانونی شدن هم لزوماً به معنای ممیزی پیش از انتشار نیست؛ چه آن که می‌دانیم روزنامه‌ها سال‌هاست بدون نظارت پیش از انتشار فعالیت می‌کنند و این شیوه به معنای بی‌قانونی مطبوعات نیست. از سوی دیگر، فیلم‌ها و سریال‌های خارجی نیز که از طریق پلتفرم‌های مجوزدار داخلی در دسترس مخاطبان قرار می‌گیرند، از فرایند نظارت پیش از انتشار عبور نمی‌کنند. در مقابل، فیلم‌های سینمایی ممیزی پیش از انتشار دارند، اما بعید است بتوان گفت منتقدان «سرخ و سیاه» از وضعیت محتوایی سینما رضایت دارند. آیا نمی‌توان برای محصولات داخلی هم سازوکاری قانونی و روشن تعریف کرد که هم مسئولیت تولیدکننده و پخش‌کننده مشخص باشد و هم در صورت تخلف، امکان پیگیری وجود داشته باشد؟