هنر سازگاری با سالمندی
زهرا فولادی | کارشناسی ارشد روان شناسی عمومی
سالمندی مانند سایر مراحل زندگی با تغییراتی در ابعاد جسمانی، روان‌شناختی و اجتماعی همراه است. شناخت این تغییرات و آگاهی از طبیعی‌بودن بخشی از آن‌ها، به فرد کمک می‌کند تا نگاه واقع‌بینانه‌تری به شرایط خود داشته باشد و از نگرانی و برداشت‌های منفی درباره افزایش سن بکاهد. اما پذیرش و آگاهی در دوران سالمندی علاوه بر نقش خود فرد، نیازمند کمک و همراهی خانواده شخص سالمند است.
پذیرش سالمندی؛ آرامش بیشتر
نپذیرفتن تغییرات و مقایسه مداوم شرایط فعلی با دوران جوانی می‌تواند زمینه‌ساز احساس ناکامی، اضطراب و کاهش اعتمادبه‌نفس شود. در مقابل، پذیرش این تغییرات به فرد کمک می‌کند انتظارات خود را با شرایط جدید هماهنگ کند و نگرشی واقع‌بینانه‌تر به این مرحله از زندگی داشته باشد. در واقع، پذیرش سالمندی به معنای تسلیم شدن در برابر محدودیت‌ها نیست، بلکه به معنای کنار آمدن آگاهانه با تغییرات و پیدا کردن نگاهی مثبت و واقع‌بینانه به ادامه زندگی است.
خانواده چگونه همراه سالمند باشند؟
اطرافیان سالمندان هم با افزایش آگاهی، می‌توانند در این مسیر نقش مؤثری داشته باشند. در ادامه چند نکته را در این زمینه بررسی می‌کنیم:
1 شناخت تغییرات
اولین قدم برای حمایت بهتر از سالمندان، این است که اطرافیان با ویژگی‌ها و تغییرات این دوره آشنا شوند. در دوران سالمندی ممکن است فرد با مسائلی مانند کاهش سرعت پاسخ‌دهی، کندترشدن پردازش اطلاعات، فراموشی‌های خفیف، کاهش شنوایی یا بینایی و کاهش توانایی‌های جسمانی روبه‌رو شود. اطرافیان باید بدانند که برخی از این تغییرات بخشی از روند طبیعی افزایش سن هستند و نباید آن‌ها را به بی‌توجهی، لجبازی یا ناتوانی سالمند نسبت دهند. حتی بهتر است با صبوری، این تغییرات را برای خود سالمند هم توضیح دهند تا آن‌ها را به معنای بی‌ارزش شدن یا از دست دادن توانمندی‌هایش تلقی نکند. مهم‌تر از همه، سالمند در این دوره به همدلی، درک شدن و اطمینان از دوست‌داشتنی بودن نیاز دارد؛ بنابراین اطرافیان باید با رفتار و کلام خود به او نشان دهند که با وجود تمام تغییرات، همچنان برایشان عزیز و ارزشمند است.
2 سالمند را بشنوید
سالمندان در طول زندگی خود تجربه‌ها، آموخته‌ها و خاطرات ارزشمندی کسب کرده‌اند و در این دوره بیش از هر چیز نیاز دارند احساس کنند دیگران برای شنیدن حرف‌هایشان وقت می‌گذارند و دنیای ذهنی و عاطفی آن‌ها را درک می‌کنند. اطرافیان بهتر است با حوصله به صحبت‌های سالمند گوش دهند، اجازه دهند خاطرات و تجربه‌هایش را بدون عجله بیان کند و از قضاوت، قطع کردن صحبت‌ها یا بی‌اهمیت جلوه دادن دغدغه‌هایش بپرهیزند. همچنین می‌توانند در مسائل خانوادگی از نظرات و تجربیات او استفاده کنند و فرصت انتقال آموخته‌هایش به نسل‌های بعد را فراهم آورند. چنین برخوردی به سالمند احساس شنیده‌شدن، تعلق و ارزشمندی می‌دهد و به او یادآوری می‌کند که هنوز حضور و تجربیاتش برای دیگران اهمیت دارد.
3 حفظ استقلال و مشارکت
اطرافیان باید مراقب باشند که به بهانه افزایش سن و نگرانی درباره سلامت سالمند، استقلال او را از بین نبرند. بهتر است اجازه دهند سالمند تا حد توانایی خود کارهای شخصی‌اش را انجام دهد، درباره مسائل مربوط به زندگی‌اش تصمیم بگیرد و در تصمیم‌های خانوادگی مشارکت داشته باشد. برای مثال، به جای این که تمام امور روزمره او را به عهده بگیرند، فقط در کارهایی که واقعاً به کمک نیاز دارد همراهی‌اش کنند. حمایت بیش از اندازه و انجام دادن تمام کارها به جای سالمند می‌تواند به‌تدریج احساس ناتوانی و وابستگی را در او تقویت کند.
4حفظ فعالیت و ارتباطات اجتماعی
افزایش سن و بازنشستگی نباید به معنای پایان فعالیت‌ها و حضور اجتماعی فرد باشد. مهم است سالمند همچنان متناسب با علاقه و توانایی خود، فعالیت‌های لذت‌بخش و معناداری در زندگی داشته باشد. رفتن به پارک، پیاده‌روی، بازی شطرنج، مطالعه، باغبانی، دیدار با دوستان و گفت‌وگو با آشنایان از جمله فعالیت‌هایی هستند که می‌توانند به حفظ نشاط و پویایی او کمک کنند. اطرافیان هم با فراهم کردن فرصت و همراهی در صورت تمایل سالمند، می‌توانند از محدود شدن دنیای او به فضای خانه جلوگیری کنند. هدف این است که سالمند همچنان احساس کند زندگی جریان دارد، علایقش اهمیت دارند و فرصت تجربه کردن و لذت بردن از زندگی را دارد.
پذیرش سالمندی؛ آرامش بیشتر
نپذیرفتن تغییرات و مقایسه مداوم شرایط فعلی با دوران جوانی می‌تواند زمینه‌ساز احساس ناکامی، اضطراب و کاهش اعتمادبه‌نفس شود. در مقابل، پذیرش این تغییرات به فرد کمک می‌کند انتظارات خود را با شرایط جدید هماهنگ کند و نگرشی واقع‌بینانه‌تر به این مرحله از زندگی داشته باشد. در واقع، پذیرش سالمندی به معنای تسلیم شدن در برابر محدودیت‌ها نیست، بلکه به معنای کنار آمدن آگاهانه با تغییرات و پیدا کردن نگاهی مثبت و واقع‌بینانه به ادامه زندگی است.
خانواده چگونه همراه سالمند باشند؟
اطرافیان سالمندان هم با افزایش آگاهی، می‌توانند در این مسیر نقش مؤثری داشته باشند. در ادامه چند نکته را در این زمینه بررسی می‌کنیم:
1 شناخت تغییرات
اولین قدم برای حمایت بهتر از سالمندان، این است که اطرافیان با ویژگی‌ها و تغییرات این دوره آشنا شوند. در دوران سالمندی ممکن است فرد با مسائلی مانند کاهش سرعت پاسخ‌دهی، کندترشدن پردازش اطلاعات، فراموشی‌های خفیف، کاهش شنوایی یا بینایی و کاهش توانایی‌های جسمانی روبه‌رو شود. اطرافیان باید بدانند که برخی از این تغییرات بخشی از روند طبیعی افزایش سن هستند و نباید آن‌ها را به بی‌توجهی، لجبازی یا ناتوانی سالمند نسبت دهند. حتی بهتر است با صبوری، این تغییرات را برای خود سالمند هم توضیح دهند تا آن‌ها را به معنای بی‌ارزش شدن یا از دست دادن توانمندی‌هایش تلقی نکند. مهم‌تر از همه، سالمند در این دوره به همدلی، درک شدن و اطمینان از دوست‌داشتنی بودن نیاز دارد؛ بنابراین اطرافیان باید با رفتار و کلام خود به او نشان دهند که با وجود تمام تغییرات، همچنان برایشان عزیز و ارزشمند است.
2 سالمند را بشنوید
سالمندان در طول زندگی خود تجربه‌ها، آموخته‌ها و خاطرات ارزشمندی کسب کرده‌اند و در این دوره بیش از هر چیز نیاز دارند احساس کنند دیگران برای شنیدن حرف‌هایشان وقت می‌گذارند و دنیای ذهنی و عاطفی آن‌ها را درک می‌کنند. اطرافیان بهتر است با حوصله به صحبت‌های سالمند گوش دهند، اجازه دهند خاطرات و تجربه‌هایش را بدون عجله بیان کند و از قضاوت، قطع کردن صحبت‌ها یا بی‌اهمیت جلوه دادن دغدغه‌هایش بپرهیزند. همچنین می‌توانند در مسائل خانوادگی از نظرات و تجربیات او استفاده کنند و فرصت انتقال آموخته‌هایش به نسل‌های بعد را فراهم آورند. چنین برخوردی به سالمند احساس شنیده‌شدن، تعلق و ارزشمندی می‌دهد و به او یادآوری می‌کند که هنوز حضور و تجربیاتش برای دیگران اهمیت دارد.
3 حفظ استقلال و مشارکت
اطرافیان باید مراقب باشند که به بهانه افزایش سن و نگرانی درباره سلامت سالمند، استقلال او را از بین نبرند. بهتر است اجازه دهند سالمند تا حد توانایی خود کارهای شخصی‌اش را انجام دهد، درباره مسائل مربوط به زندگی‌اش تصمیم بگیرد و در تصمیم‌های خانوادگی مشارکت داشته باشد. برای مثال، به جای این که تمام امور روزمره او را به عهده بگیرند، فقط در کارهایی که واقعاً به کمک نیاز دارد همراهی‌اش کنند. حمایت بیش از اندازه و انجام دادن تمام کارها به جای سالمند می‌تواند به‌تدریج احساس ناتوانی و وابستگی را در او تقویت کند.
4حفظ فعالیت و ارتباطات اجتماعی
افزایش سن و بازنشستگی نباید به معنای پایان فعالیت‌ها و حضور اجتماعی فرد باشد. مهم است سالمند همچنان متناسب با علاقه و توانایی خود، فعالیت‌های لذت‌بخش و معناداری در زندگی داشته باشد. رفتن به پارک، پیاده‌روی، بازی شطرنج، مطالعه، باغبانی، دیدار با دوستان و گفت‌وگو با آشنایان از جمله فعالیت‌هایی هستند که می‌توانند به حفظ نشاط و پویایی او کمک کنند. اطرافیان هم با فراهم کردن فرصت و همراهی در صورت تمایل سالمند، می‌توانند از محدود شدن دنیای او به فضای خانه جلوگیری کنند. هدف این است که سالمند همچنان احساس کند زندگی جریان دارد، علایقش اهمیت دارند و فرصت تجربه کردن و لذت بردن از زندگی را دارد.