سیوچهارمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران در حالی با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» آغاز به کار کرد که واقعیتهای میدانی بازار نشر، فاصله نسبتا معناداری با برخی خوشبینیهای شعاری دارد. رشد جهشی هزینههای تولید و به تبع آن قیمت پشت جلد کتاب، تقریباً راههای گفتوگوی مخاطب با کتاب را نه این که به طور کامل مسدود بلکه آن را کم کرده است. این هفته کتاب، فرصتی است تا نه فقط برای ترویج کتابخوانی، بلکه برای آسیبشناسی دقیق روندی که کتاب را از سبد خرید خانوار ایرانی کم کرده، بهکار گرفته شود.
محبوبیت کتاب کاغذی در آمارها، رکود در قفسههاعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، روز گذشته در آیین بهرهبرداری از ۳۴ خودرو کتابخانه عمومی سیار، به دادههای مهمی اشاره کرد که نشاندهنده فاصله میان علاقه و توان خرید است. او با استناد به آخرین نظرسنجی انجام شده گفت: «براساس این آمار ۵۷.۸ درصد افراد کتاب کاغذی، ۱۲.۷ درصد کتاب الکترونیک، ۱۵.۲ درصد کتاب صوتی و ۱۴.۲ درصد هم هر سه نوع کتاب را میخوانند.» به قول آقای وزیر، این آمار بهخوبی نشان میدهد که باوجود هیاهوی دیجیتال، کتاب کاغذی همچنان علاقه اصلی در ارتباط با فرهنگ مکتوب است.
امسال کمتر کتاب خریدیمبا این حال، بخش نگرانکننده صحبتهای صالحی، افت میانگین خرید کتاب است. طبق گفته وزیر: «سال گذشته متوسط خرید کتاب ۱۱ جلد بوده و امسال ۸.۶ جلد کتاب است.» این تنزل آشکار، زنگ خطری است که نشان میدهد حتی علاقهمندان به مطالعه نیز در مواجهه با تورم، ناچار به عقبنشینی شدهاند. در عین حال، وزیر ارشاد از تلاش دولت برای تخصیص ۲۰ میلیون دلار ارز برای کاغذ خبر داد و تأکید کرد که «در این شرایط سخت جنگی» تأمین کاغذ با قیمتهای تکنرخی در حال انجام است. اما آیا این حمایتها برای جلوگیری از خروج کتاب از سبد خانوار کافی است؟
گرانی ۲۵۰ درصدی قیمت کتاب!وقتی با ناشران و فعالان حوزه کتاب همسخن می شویم، اغلب آنها بر این باورند که حذف اختیاری یا خروج اجباری کتاب از سبد خرید مردم، ریشه در گرانی کاغذ و مواد اولیه دارد. در حالی که سال گذشته قیمت هر بند کاغذ تحریر حدود ۲میلیون و ۱۵۰هزار تومان بود، اکنون این رقم از مرز ۱۱ میلیون تومان عبور کرده است. این افزایش قیمت، تنها یکی از اضلاع مثلث گرانی کتاب است. مدیران انتشاراتی تأکید دارند که سهم کاغذ در هزینه انتشار، از حدود ۲۰ درصد در سالهای گذشته به ۶۰ درصد رسیده است.
احمد راستینه، سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس، در همین زمینه روز گذشته در گفت وگو با خانه ملت، بر لزوم تسهیل تولید کاغذ داخلی تأکید کرد و گفت: «نزدیکترین مسیر برای کنترل و مدیریت قیمت کتاب به نفع مردم از تقاطع قیمت کاغذ تحریر وارداتی و تسهیل تولید کاغذ وطنی میگذرد.» او معتقد است کوتاهی در حمایت از واحدهای تولیدی داخلی و نادیده گرفتن سرمایه در گردش آنها، عامل اصلی گرانی مواد اولیه و در نتیجه قیمت کتاب است.
از آب شدن شمارگان کتاب نگران باشیمپیامد مستقیم افزایش هزینهها، رکود تورمی در صنعت نشر است. گزارش آماری تسنیم از ششماه نخست سال ۱۴۰۵ نشان میدهد که ۴۸هزار و ۴۸۶ عنوان کتاب منتشر شده که نسبت به مدت مشابه سال قبل، ۶.۴۸ درصد کاهش داشته است. افت ۱۲.۶۱ درصدی در شمارگان متوسط (رسیدن به ۷۱۴ نسخه) و کاهش ۱۷.۵ درصدی در تجدیدچاپ کتابها، نشان میدهد که ناشران برای بقا، دست به عصا حرکت میکنند. میانگین قیمت کتاب نیز نسبت به سال گذشته بیش از ۴۰ درصد رشد داشته و به ۲۷۵ هزار تومان رسیده است؛ عددی که با افزایش تورم عمومی، قدرت خرید دهکهای متوسط و پایین جامعه را بهشدت محدود کرده است.
چرا یارانههای مقطعی راهگشا نیست؟منتقدان وضعیت فعلی بر این باورند که مسئله کتاب، پیش از آنکه اقتصادی باشد، یک چالش فرهنگی است که ناشی از سیاستهای اشتباه دو دهه اخیر است. احمد راستینه ضمن انتقاد از نبود کالابرگ فرهنگی برای خانوارها میگوید: «در عرصههای معیشتی، کالابرگ و یارانههای حداقلی را برای کمک به معیشت مردم درنظر گرفتیم، اما در عرصه فرهنگ هیچ یارانه فرهنگی و حمایتی برای افراد و خانوارها پیشبینی نکردیم.»او یارانههای مقطعی ایام هفته کتاب یا نمایشگاهها را «پیام خطایی» میداند که مسئولان با آن تلاش میکنند کمکاری در تأمین کاغذ و هزینههای تولید را پوشش دهند.
در واقع و آن طور که از صحبت های این نماینده مجلس درمی یابیم، «ترک فعلها در تکمیل واحدهای تولیدی و استفاده حداکثری از آنها» با بنهای کتاب چندروزه جبران نمیشود.
معیار، یک سهم در سبد هزینهسنجش موفقیت سیاست کتاب را نه با شمار غرفهها و نه با حجم بنهای تخفیف، بلکه با جایگاهی میتوان سنجید که این کالا در هزینه ماهانه یک خانواده به دست میآورد. رهبر شهید انقلاب که خود یک کتابخوان اصیل بودند، همین معیار را روشن بیان کردند: «باید طوری بشود که در سبد کالای مصرفی خانوادهها، کتاب یک سهم قابل قبولی پیدا کند و کتاب را بخرند برای خواندن، نه برای تزیین اتاق کتابخانه و نشان دادن به این و آن.»
این جمله دو وظیفه را همزمان بر دوش سیاستگذار میگذارد:
1- اقتصادی و کوتاهمدت با پایین آوردن هزینه دسترسی
2- فرهنگی و بلندمدت، با بازگرداندن انگیزه خرید به خود خواندن
با این وصف، تجربه سالهای اخیر نشان میدهد هرگاه تنها یکی از این دو دنبال شده، نتیجه در همان تقویم مناسبتی متوقف مانده است. رسیدن به آن سهم قابل قبول، پیش از هر چیز به ثبات قیمت کاغذ، حمایت مستمر از خریدار و شبکه توزیع در دسترس وابسته است.