بیژن شفیع خراسانی، متولد۱۳۳۴درتهران، ازچهرههای پیشکسوت ورزش و رسانه در ایران است؛ مربی و مدیر ورزشیای که سالها در صداوسیما بهعنوان مجری وگزارشگرفعالیت کرد و بیش ازهمه با گزارش مسابقات ورزشهای رزمی، بهویژه تکواندو و جودو، شناخته شد. کارنامه او به یک رشته و یک نقش محدود نمیشود: ازتجربه حرفهای درورزشهایی چون شنا و موتورسواری تا حضور درمدیریت ورزش و گزارشگری تلویزیونی. خراسانی دان۷تکواندو دارد و مدرک داوری و مربیگری بینالمللی این رشته را گرفته است. او درجوانی، مسئول هیئت تکواندوی استان کرمانشاه شد وسابقه دبیری هیئت تکواندوی استان تهران را نیزدارد.ازسال۱۳۶۳ وارد صداوسیما شد و از۱۳۷۴ جلوی دوربین رفت؛ دربرنامههایی چون « فنون شرقی» و برنامههای اتومبیلرانی. بعدها هم ریاست هیئت اتومبیلرانی و موتورسواری استان تهران را برعهده گرفت.
ازشنا و موتورسواری تا تکواندووقتی ازاو میپرسیم این همه تنوع دریک نفرازکجا آمده، پاسخ را از علاقهاش به رشتههای مختلف شروع میکند؛ علاقهای که بهگفته خودش، او را ازورزشی به ورزش دیگرکشاند. مسیرش با تکواندو آغاز نشده بود. پیش ازآن، شنا میکرد و ناجی غریق بود؛ بعد سراغ موتورسواری رفت و تجربه سوارکاری هم به زندگیاش اضافه شد.
خراسانی میگوید،پدرش نظامی بود و او به اقتضای فضای خانواده سوارکاری را هم تجربه کرد، هرچند ازاسب میترسید: «سوارکاری اسب را میترسیدم، اما فرمان پدر بود و انجام دادم.» ورزشهای دیگری هم دراین مسیرآمدند؛ ازاسکی وکایاک تا تیراندازی و فوتبال، هندبال، بسکتبال و والیبال.درمیان این تجربهها، موتورسواری برایش فقط یک سرگرمی نبود وحتی به سطح قهرمانی رسید. شنا هم ازدورهای میآمد که درباشگاه فعالیت میکرد و با نجاتغریق آشنا شده بود.
این تجربههای متنوع، بعدها به کاررسانهای او هم آمد. خراسانی در پاسخ به این پرسش که میان ورزشکار بودن، گزارشگری ومدیریت ورزشی کدام را بیشتر دوست دارد،گزارشگری را دلنشینتر میداند.
گزارشگری،
فرصتی برای توضیح ورزشورود خراسانی به تلویزیون هم با همین آشنایی گسترده با ورزش پیوند داشت. او ازسال۱۳۶۳ درصداوسیما فعالیت کرد و با آغازبهکار شبکه سه درسال۱۳۷۳، فرصتی تازه برای پرداختن به رشتههایی پیدا شد که پیش ازآن کمتردرقاب تلویزیون دیده میشدند. یک سال بعد، حضورش بهعنوان مجری وگزارشگرجلوی دوربین شکل جدیتری گرفت.رشتههای رزمی، بهخصوص تکواندو و جودو، بیش ازدیگر ورزشها نام او را با گزارشگری گره زدند؛ اما نگاهش به ورزش، به همان مسابقهها محدود نماند. تجربههای شخصیاش باعث شد درباره رشتههای کمبرخوردارتر هم حرف بزند و توجه مخاطب را به شرایط تمرین و امکانات ورزشکاران جلب کند.
مدال میخواهیم؛ زیرساخت را هم باید ساختخراسانی معتقد است دربرخی رشتهها ازورزشکارانتظار میرود در مسابقات آسیایی و جهانی مدال بگیرد، بیآنکه زیرساخت لازم برای تمرین دراختیارش باشد. نمونهاش شناست:«ما استخر۵۰ متری بهاندازه کافی دراستانها نداریم.» او معتقد است: نمیتوان همه مسئولیت را به گردن ورزشکار انداخت؛ بخشی ازمسیر قهرمانی به امکاناتی وابسته است که باید فراهم شود.
خراسانی برای توضیح این فاصله، از ژیمناستیک مثال میآورد؛ رشتهای که ورزشکاران ایرانی درآن به مقامهای آسیایی رسیدهاند، اما امکانات تمرین درهمه مناطق کشوریکسان نیست. او ازورزشکاری درحوالی گرگان یاد میکند که حتی برای تمرین به فضای بیشتری نیازداشت و گاه باید درسالن را بازمیکردند تا بتواند بیرون بدود و حرکتش را اجرا کند.ازنگاه او، چنین دشواریهایی نشان میدهد قهرمانشدن فقط به استعداد فردی وابسته نیست؛ گاهی ورزشکار با وجود کمبود امکانات، با تلاش شخصی راهش را ادامه میدهد.
هزینههای بزرگ، امکانات ناکافیبحث به فوتبال میرسد؛ رشتهای که بخش مهمی ازبودجه وتوجه عمومی را به خود اختصاص میدهد. خراسانی به هزینههای چندهمتی باشگاههای بزرگ وقراردادهای سنگین بازیکنان خارجی اشاره میکند و دربرابرآن، ازوضعیت نامناسب چمن و امکانات بعضی باشگاهها میگوید. پرسش او روشن است: وقتی برای قراردادهای بزرگ هزینه میشود، چرا امکانات پایه همچنان مشکل دارد؟
اوتأکید میکند درورزش ایران پول وجود دارد، اما مسئله به شیوه مدیریت و اولویتبندی برمیگردد: «درفوتبال پول هست، مدیریت نیست.» به باور او، بخشی ازمنابع باید بهجای هزینههای جانبی، صرف آکادمیها وزیرساختهایی شود که آینده ورزش را میسازند.
خراسانی برای نمونه ازکشتی نام میبرد و به ساختارمدیریتی این رشته اشاره میکند؛ اینکه چگونه میتوان با پیگیری و جلب حمایت، منابع را به سمت توسعه ورزش برد. از نگاه او، امکانات و بودجه بهتنهایی کافی نیستند؛ باید راه استفاده درست از آنها را هم پیدا کرد.
چهارثانیهای که طلا را برگرداندوقتی صحبت ازلحظههای ماندگار ورزش میشود، خراسانی بیدرنگ به طلای هادی ساعی درالمپیک اشاره میکند؛ مدالی که بهگفته او، هم فشارزیادی داشت و هم شادی کمنظیری به همراه آورد. ساعی پیشتر به حریف ایتالیایی باخته بود و درمبارزهای که خراسانی ازآن یاد میکند، زمان زیادی به پایان نمانده بود. اولحظههای پایانی را اینطور به یاد میآورد:«فکرمیکنم۱۰، ۱۵ ثانیه آخر بود. اگر من جای او بودم، شاید مینشستم وچهارثانیه گریه میکردم؛ چون ازنظر ما دیگرچهار ثانیه زمانی نیست.»
اما ساعی تسلیم نشد. خراسانی ادامه میدهد: «هادی یک ویژگی خاص داشت. ننشست گریه کند؛گفت حمله میکنیم.درهمان چهارثانیه امتیاز گرفت، حریف را اززمین بیرون کرد و داورهم به او اخطارداد. همه اینها باعث شد باخت به پیروزی تبدیل شود و مدال طلا را بگیرد.» برای خراسانی، چنین لحظههایی ازآن اتفاقهایی است که در ورزش بهندرت تکرار میشود؛ ثانیههایی که نتیجه را عوض میکنند و درحافظه میمانند.
او از وزنهبرداری هم بهعنوان یکی ازخاطرات مهمش یاد میکند؛ از نخستین طلاها تا موفقیت حسین رضازاده، انوشیروانی و نسلهای بعدی. خراسانی تأکید میکند رسیدن به چنین جایگاهی دررشتهای مثل وزنهبرداری آسان نیست: «باید بپذیریم وزنهبرداری رشته خستهکنندهای است. از صبح بروی چندین تُن آهن را بلند کنی و زمین بگذاری.»
وقتی قدرت را از نزدیک میبینیاما تصویری که خراسانی ازپارالمپیک آتن به یاد دارد، ازجنس دیگری است. نخستین مواجههاش با ورزشکاران توانیاب وجانباز، او را چنان تحتتأثیر قرارداد که نتوانست بلافاصله جلوی دوربین برود:«روز اولی که وارد شدیم، نتوانستم تحمل کنم چه دارم میبینم. حالم آنقدر بد شد که گفتم تصویربگیرید، بعداً پلاتو میگویم.»
او ازورزشکاری میگوید که بهدلیل محدودیت شدید حرکتی، صندلیاش را با فک و دهان حرکت میداد و برای مسابقه وکسب مدال آماده میشد. خراسانی میگوید: «وقتی آنها را میبینیم، تازه میفهمیم ما که میگوییم سالم و قوی هستیم، لزوماً قوی نیستیم؛ آنها قویترند.» او درعین حال یادآورمیشود که امکانات ویژه این ورزشکاران هنوزکامل نیست، هرچند توانستهاند به موفقیتهای چشمگیری برسند.
ازخاطره شیرین، گفتوگو به خاطره تلخ میرسد: باخت یونس کرمی در تکواندو.
هشدار به خانوادههایکی از موضوعاتی که خراسانی با صراحت دربارهاش حرف میزند، دخالت خانوادهها درتمرین و مسابقه فرزندان است؛ خراسانی میگوید، حضور والدین برای مراقبت ازکودک یا رساندن او به سالن ارزشمند است، اما خط قرمزآنجاست که دخالت آغازشود: «پدر و مادر این حق را میخواهند که بایستند تمرین بچه را ببینند؛ تا اینجایش عیب ندارد. اما ازاین حدجلوترمیروند: بچهام خوب کارمیکند، چرا کمربند نمیگیرد، چرا مسابقه اول نمیشود؟»
بهباوراو، این فشارمداوم، کودک را خسته میکند. فرزندی که یک ساعت درباشگاه تمرین کرده، نباید درخانه هم زیربارپرسشها و تمرینهای اجباری والدین برود:«بدن کشش مشخصی دارد؛ فشارکه بیاوری یا آسیب میبیند یا بچه زده میشود وکلاً ول میکند».
از واژههای کوبنده تا حاشیههای آنتنیکی ازبخشهای صریح این گفتوگو به حاشیههای گزارشگری در سالهای اخیر، بهویژه دررشته تکواندو، اختصاص دارد. خراسانی به کلیدواژهها وعباراتی اشاره میکند که گاهی گزارشهای یکی از چهرههای جدید بهکار میرود و واکنشهای زیادی برمیانگیزند؛ عباراتی مثل «چپش کن، خورده؟ خورده؟». او صراحتاً به مدیران رسانه انتقاد میکند و میگوید: «بعضی ازمدیران ما دارند اشتباه میکنند که این روند را میپذیرند. به هرجهت، نحوه گفتار برای گزارشگر این نیست که اعصاب یک عده دیگر را خراب بکند.»
خراسانی درباره اصول گزارشگری دیدگاه روشنی دارد. اومعتقد است گزارشگرپیش ازمسابقه باید پیشینه ورزشکار را معرفی کند، اما نباید بیدلیل قهرمان را ازهمان لحظه شروع مسابقه بزرگنمایی کند: «من خیلی سعی نمیکنم قهرمان را ازشروع کاربزرگ بکنم؛ چرا که اگریک لحظه بعد باخت، بایدکوچکش کنم. من میگویم یک روندی برویم تا برسیم به جایی که دیگراطمینان داشته باشیم.» بهباوراو، بزرگنمایی زودهنگام و هیجانزدگی بیش ازحد، هم به کارگزارشگر لطمه میزند و هم اگرورزشکارشکست بخورد، بازتاب سنگینی خواهد داشت.
استعدادهای جوان
و جای خالی آموزش در رسانهاو با اشاره به مسیر حرفهای خود و دیگران، ازچهرههایی نام میبرد که با تکیه برکارمستمر و انضباط کاری وارد عرصه اجرا وگزارش شدند؛ از جمله آقای جاودانی که ازمشهد آمده بود وتوانست دراجرا وگزارش موفق عمل کند، یا آقای کاویانی که سالها کارسنگین انجام داد. خراسانی تأکید میکند اینطور نبود که یکشبه کسی جلوی دوربین بنشیند: «اینجوری نبود که امروز بیاید؛من۱۰سال درشبکه دو کار کردم، گزارش کردم، مصاحبه کردم و بعد درشبکه سه این شرایط پیش آمد.»
از شبزندهداریهای تلویزیون
تا رویای رکورد گینسسالهای اول شبکه سه، گزارش موتورسواری کاری نبود که بشود با چند اسم ازحفظ ازسرش گذشت. خراسانی میخندد و میگوید: «آن موقع که شبکه سه راه افتاد، من موتورسوارهای خارجی را تک وتوک اسمشان را شنیده بودم ومیشناختم؛ ولی اینجوری نبود که همه را بشناسم. فیلمی که زیرنویس داشته باشد نبود، مجلههای خارجی هم به دستمان نمیرسید؛ بعضی صفحاتش را سیاه میکردند، بعضی را پاره میکردند. اسمها را روی تصویرحدس میزدیم و گاهی اسم ورزشکاران را میساختم.»
پشت پرده فوت دلخراش
یک موتورسوار کم کم پای موتورسواری و اتومبیلرانی هم به خاطرات او بازشد؛ بهویژه داستان پرسر و صدای رکوردشکنی موتورسواری که به تلخی ختم شد. او ازمرحوم «فالیزوانیان» یاد میکند؛ موتورسواری نمایشی که مدعی بود میتواند پرشی۶۴ متری را ثبت کند. خراسانی که درآن زمان مسئولیتی درهیئت تهران داشت همان ابتدا که فیلم پرش قبلی این موتورسوار فقید را دیده بود به این اعداد مشکوک شده بود:«به ایشان گفتم،آقا ما پلی که ۶۴ متررفته باشد نداریم؛ پلهای قدیمی اینجوری ندارند و به نظرمن ۳۴-۳۵ متر پریدید.» او توضیح میدهد که وقتی از این ادعا باخبر شد، نامهای رسمی به ادارهکل تربیتبدنی تهران و فدراسیون نوشت و تأکیدکرد که چنین برنامهای بدون محاسبات دقیق مهندسی و ایمنی خطرناک است و مسئولیتش با او نخواهد بود. با این حال،کار متوقف نشد. روز پنج شنبه، پیش ازمسابقه تریال، خراسانی در پیست با این ورزشکارصحبت کرده بود، اما کارادامه پیدا کرد. فاجعه روزاجرا رخ داد: موتورنتوانست پرش را کامل کند و موتورسوار جان باخت. خراسانی با دقت فنی توضیح میدهد که مشکل اصلی کجا بود: اتوبوسهایی که برای پرش چیده بودند، بهجای پوشش کامل مسافت، ازجلو تا عقب چیده شده بودند اما میان آنها خالی مانده بود. فاصلهای که دروسط ایجاد شده بود، عملاً همان اندازه خطری بود که موتورتوان پرش از روی آن را نداشت: «اینهایی که موتورسنگین سوارمیشوند کاملاً میدانند موتور تا یک جایی بالا میرود و بعد ازآن با زورسرعت و تختهگازجلو رفته و شروع به پایین آمدن میکند...» خراسانی میگوید پس ازآن حادثه تلخ وگذر از مراحل قانونی و دادسرا، سالهاست که هنوزهم مردم درخیابان یا مترو درباره آن روز وخطاهای مهندسیاش از او میپرسند.
از «ورزش مردم»
تا آینهداری فوتبال در رسانهدربخش پایانی این گفت وگو، بحث به برنامههای ریشهدارتلویزیون مانند«ورزش ومردم» و میراث زنده یاد «بهرام شفیع» میرسد. خراسانی درباره این برنامه وساختارثابت آن درطول دههها نظرمیدهد و معتقد است تم برنامهای که هفتهای یک بار روی آنتن میرود، ناگزیر چارچوب مشخصی دارد؛ برنامهای که مخاطبش دنبال حاشیه و سر و صدا نیست، بلکه به دنبال پیگیری جریان ورزش است.
با این حال، او نقد مهمی را پیش میکشد: سهم نابرابررشتههای ورزشی دررسانه ملی. خراسانی میگوید رسانه بیش از حد روی فوتبال تمرکز کرده است و این پرسش پیش میآید که آیا واقعاً تقاضای مخاطب است یا خود رسانه این سلیقه را ساخته است؛ خراسانیدر ادامه میگوید: رشتههای مدالآورمانندکشتی، والیبال، بسکتبال، کاراته و ووشو با وجود موفقیتهای بینالمللی، گاهی درجدول پخش تلویزیون، بهویژه در شبکه سه، سهم بسیارکوچکی دارند و حتی اگرپتانسیل پخش اینترنتی یا شبکههای تخصصی وجود داشته باشد، محدودیتها و شرایط خاص رسانه اجازه ظهورکامل آنها را نمیدهد.