printlogo


رکن فقاهت
صادق غفوریان

 روزگار ما در کنار تمامی فراز و فرودها و تجربه هایش، در عرصه هم‎روزگاری با فقیهان بزرگ، صاحب کارنامه ای سترگ است؛ آیت ا...العظمی حسین وحید خراسانی، فقیه کم نمونه و استوانه حوزه علمیه و مرجعیت شیعی که صبح روز گذشته این دنیا را وداع گفت، از شمار همین فقیهان برجسته است. دو ماه پس از ارتحال فقیه عالی‎قدر، آیت ا... شبیری زنجانی، حالا این زمانه با یکی دیگر از شخصیت‎های کم‎نظیر دینی خود وداع می کند. آیت‌ا... وحید خراسانی را به حق باید از نوادر دوران در عرصه فقاهت، اصول، تفسیر و تاریخ اسلام دانست. دقت نظر خیره‌کننده، عمق استدلال، تسلط همه‌جانبه بر مبانی رجالی و روایی و شیوایی کم‌نظیر در تبیین مبانی، درس خارج فقه و اصول ایشان را برای دهه‌های متمادی به پرجمعیت‌ترین، پویاترین و نخبه‌پرورترین حلقه علمی حوزه علمیه قم تبدیل کرده بود. او تنها یک مدرس توانمند نبود، بلکه مکتبی از انسان‌سازی و پرورش مجتهدان و فضلای برجسته را مدیریت می‌کرد که امروز هر یک از شاگردان این مدرسه و مکتب، سکان‌دار هدایت علمی و معنوی در حوزه های علمی و دینی هستند.

رخداد تلخ تاریخ

ارتحال این مرجع بزرگ، بی شک خالی شدن یکی از معتبرترین و پربارترین کرسی‌های اجتهاد اصولی در حوزه فقه شیعی است؛ همان طور که این امر را در پیام های مراجع عظام تقلید به مناسبت این فقدان می خوانیم.
آیت‌ا...‌العظمی سیستانی در پیام خود، با تجلیل از زحمات کم‌نظیر معظم‌له بر منبر تعلیم و تربیت، وعظ و ارشاد و دفاع از حریم امامت و ولایت، بر جایگاه علمی و دینی آیت‌ا...‌العظمی وحید خراسانی تأکید کردند. آیت‌ا... جوادی آملی نیز این فقدان را «رخداد تلخ تاریخ» توصیف کرد؛ تعبیری متفاوت که عمق خسارت وارده بر پیکره علم و دین را بازمی‌تاباند. همچنین آیت‌ا... مکارم شیرازی با اشاره به مقام فقاهت و خدمات آن فقیه فرزانه، بر تداوم راه او در پاسداری از معارف اهل‌بیت(ع) تأکید کرد؛ راهی که آثار علمی و میراث ماندگار ایشان، بخشی از جلوه‌های آن را در منظومه فقاهت و میراث شیعه به نمایش می‌گذارد.

گنجینه ای گران بها از متون اسلامی
یکی از درخشان‌ترین ابعاد حیات علمی این فقیه فرزانه، آثار مکتوب و تقریرات فاخر این فقیه فقید است که گنجینه‌ای گران‌بها برای پژوهشگران علوم دینی و حوزویان به یادگار مانده است. از جمله آثار برجسته آیت‌ا... وحیدخراسانی می‌توان به تقریرات درس‌های فقه و اصول، حاشیه‌های دقیق و استدلالی بر العروةالوثقی، شرح مناسک حج، رساله عملیه جامع، و از همه مهم‌تر، مباحث عمیق تفسیری و اعتقادی پیرامون مقام شامخ قرآن کریم و اهل‌بیت(ع) به‌ویژه حضرت فاطمه زهرا(س) اشاره کرد. این آثار با ویژگی‌هایی چون استحکام استدلال، اتقان ادبی و نگاه جامع به منابع اصیل دینی، همواره منبع مرجع و راهگشای طلاب و محققان علوم اسلامی بوده است.

این واقعیت در پیام جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، تصریح شده است: «آن فقیه ژرف‌اندیش و محقق کم‌نظیر، در طول عمر شریف و با برکت خویش، با مجاهدت علمی، تعمق در معارف وحیانی و احاطه کم‌نظیر بر مبانی فقه و اصول، جایگاهی رفیع در منظومه فقاهت شیعه احراز نمود و با تدریس و تحقیق و تربیت نفوس مستعد، در صیانت از میراث علمی اهل‌بیت(ع) و تعمیق مبانی اجتهاد و فقاهت، خدماتی ماندگار و ارجمند از خویش به یادگار نهاد.»


  به روایت شاگرد
بی شک، روایت نزدیکان و شاگردان از مرحوم آیت ا... العظمی وحید خراسانی، ما را با وجوهی شاید کمتر دیده شده و البته عینی تر از وجوه شخصیتی و علمی این فقیه فرزانه آشنا می کند. ما برای شناخت عمیق‌تر ابعاد علمی، معرفتی و مشی اجتماعی و سیاسی این فقیه کم‌نظیر، به سراغ حجت الاسلام والمسلمین حمید درایتی از استادان برجسته دروس خارج فقه، اصول و تفسیر حوزه علمیه مشهد رفتیم.استاد درایتی که اکنون از استوانه های فقهی و اصولی این حوزه است، افتخار هفت سال تلمذ مستمر در محضر درس فقه و اصول آیت‌ا... وحیدخراسانی را در کارنامه علمی خود دارد. در این گفت وگو، درایتی با نگاهی دقیق تر، ویژگی‌های بارز مکتب شاگردپروری، دغدغه‌های اجتماعی و منظومه فکری استاد خویش را تبیین می کند.
جناب استاد، با توجه به سال‌ها همنشینی در محضر درس ایشان به عنوان نخستین پرسش، علاقه مندیم از دیدگاه شما با مهم‌ترین ویژگی‌های فکری و عملی در مرجعیت و فقاهت آیت ا... وحید خراسانی آشنا شویم.
حضرت استاد آیت‌ا...‌العظمی وحید خراسانی در کنار نبوغ علمی و عمق دقت نظر در مباحث فقه، اصول و سایر علوم اسلامی، از مزایای برجسته‌ای همچون شاگردپروری و تربیت طلاب مستعد، نخبه و فاضل برخوردار بودند. درس ایشان برای دوره‌ای متمادی، شلوغ‌ترین درس اصول حوزه علمیه قم به شمار می‌رفت. این اقبال گسترده فضلا، ناشی از قدرت تدریس بالا، شیوایی در ارائه مباحث، نظم و استواری ساختار علمی آن بود.
ایشان علاوه بر دقت‌های علمی، نقش بسزایی در تربیت طلاب فاضل داشتند و عظمت حوزه درس ایشان، مأمن حضور پُراقبال طلاب بود. افزون بر این، ایشان خدمات اجتماعی چشمگیری نیز داشتند؛ به‌ویژه در مناطق محروم که طلاب را برای تبلیغ به آن جا اعزام می‌کردند و حتی برای ساخت مساجد و مراکز عام‌المنفعه پیشقدم می‌شدند. همچنین برای طلاب مستعد، حلقه‌های درسی خصوصی به منظور ارتقای دانش معارفی آنان برگزار می‌کردند که همین امر سبب شد شماری از اساتید در کنار فقه، اشراف عمیقی بر مباحث اعتقادی پیدا کنند. در مجموع، وظیفه ذاتی مرجعیت در پاسداری از حریم دین و ترویج مباحث اهل‌بیت(ع)، در منش ایشان به تمام و کمال متبلور بود.
شاید این سوال، پرسش بسیاری از علاقه مندان باشد، آیا با ارتحال این ارکان فقاهت و شخصیت‌هایی نظیر آیات وحید خراسانی و شبیری زنجانی که دو ماه قبل رحلت کردند، باید برای عرصه مرجعیت و فقدان مراجع بزرگ نگران بود؟ نگاه شما به این موضوع چیست؟
حقیقت امر همین است؛ هر دوی این بزرگواران از ارکان فقاهت و پایه‌های علمی حوزه محسوب می‌شدند. علی‌القاعده، ارتحال این بزرگان خسارت بزرگی است؛ چرا که پرورش شخصیت‌هایی در این سطح، زمان بسیار زیادی می‌برد تا افراد دیگری جایگزین شوند. البته ناامید نیستیم؛ شاگردان برجسته‌ای در مکتب این بزرگان تربیت شده‌اند که می‌توانند سکان‌دار این مسیر باشند، اما قطعاً فقدان چنین استوانه‌هایی، مصیبت و ضایعه‌ای بزرگ برای حوزه‌های علمیه و کل جامعه تشیع است.
  احتمالا بخش وسیعی از جامعه متدینان با منش و ابعاد عملی آیت ا... وحید درعرصه اجتماعی یا همان مسئولیت اجتماعی مرجعیت، آشنا نباشند. حتما روایت شما از این موضوع شنیدنی خواهد بود.
  عموم علمای اسلام خدمات ارزنده‌ای را که ارائه می‌دهند، رسانه‌ای نمی‌کنند؛ زیرا آن را با مسئله اخلاص عمل، سازگار نمی‌دانند. اما تا آن جا که من اطلاع دارم، مرحوم آقای وحید به‌ویژه در مناطق محروم اقدامات ارزنده‌ای داشتند. ایشان هم مبلغان را اعزام می‌کردند و هم از طریق واسطه‌های مورد اعتماد، نیازهای مستمندان را پیگیری می‌نمودند. نمایندگان ایشان از دردها و مشکلات مردم باخبر می‌شدند و گزارش می‌دادند و ایشان نیز با رهبر شهید در میان می گذاشتند. بناهای خیریه در مناطق محروم به دست ایشان تأسیس شد و افراد زیادی دستگیری شدند. ایشان تا حد توان درصدد رفع محرومیت‌ها بودند، اما تمامی این اقدامات خالصانه و بی‌ادعا انجام گرفت، به طوری که بسیاری از مردم از حجم این خدمات بی‌خبر ماندند.
جناب درایتی برای آخرین پرسش، جنابعالی نوع نگاه و رویکرد ایشان به عرصه مسائل سیاسی و حکمرانی جامعه را چگونه تحلیل می کنید؟
ایشان نیز مانند سایر علما در دفاع از نظام و مباحث کلان آن حضور داشتند و همواره در دفاع از نظام، رزمندگان اسلام و تلاش برای تحقق احکام دین اهتمام داشتند. البته در کنار این همراهی، چنانچه با مشکلی مواجه می‌شدند، تذکرات لازم را منتقل می‌کردند؛ یعنی مشکلات را نادیده نمی‌گرفتند، اما مشارکت و همراهی‌شان در تقویت نظام تا آنجایی که شرایط‌شان ایجاب می‌کرد، استمرار داشت. دفاع از رزمندگان، جبهه‌ها، شهدا، امام خمینی(ره) و رهبر شهید از جمله مواضع ایشان بود. منتها هرجا هم که نقد و انتقادی وجود داشت، با روش خاص خود منتقل می‌کردند؛ رویکردی که سایر علمای بزرگوار ما نیز در همراهی توأم با دغدغه‌مندی نسبت به نظام داشته‌اند.