printlogo


سپید و سیاه بنزین متانولی
محمد حقگو

ناترازی بنزین در ایران مجدد خبرساز شده است؛ در شرایطی که سیاست‌گذاران از مدیریت مصرف و محدودیت‌های جایگاهی سخن می‌گویند، نگاه‌ها به ظرفیت‌های بلااستفاده پتروشیمی نیز دوخته شده است. با توجه به وجود ۱۳ مجتمع متانولی با ظرفیت اسمی ۱۷ میلیون تن، پرسش اصلی این جاست: آیا ایران می‌تواند با کپی‌برداری از مدل چینی «تولید بنزین از متانول» (MTG)، گره کور بنزین را باز کند؟ پاسخ به این پرسش در یک «سپید و سیاه» نهفته است؛ فرصتی بزرگ که در صورت عدم رعایت ظرافت‌های فنی، می‌تواند به جای درمان، مسکنی پرعارضه باشد.
نیمه سپید: ظرفیت‌های نهفته در پتروشیمی
طبق گزارش خبرگزاری فارس، ایران در حال حاضر حدود ۱۰ میلیون تن متانول تولید می‌کند، اما بخش قابل‌توجهی از ظرفیت اسمی آن (7.3 میلیون تن) خالی است. محاسبات فنی نشان می‌دهد که احداث یک واحد MTG با ظرفیت ۱.۶۵ میلیون تن متانول، تنها ۲۰۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد؛ عددی که در مقایسه با صورت‌حساب ۲.۷ میلیارد دلاری واردات بنزین در سال ۱۴۰۴، کاملاً توجیه‌پذیر است. فعال‌سازی تمامی ظرفیت خالی پتروشیمی‌ها می‌تواند روزانه بیش از ۱۰ میلیون لیتر سوخت به سبد انرژی کشور اضافه کند؛ رقمی که (با فرض تولید روزانه ۱۲۱ میلیون لیتر و مصرف ۱۳۵ میلیون لیتری بنزین) معادل پوشش ۷۵ درصدی فاصله فعلی تولید و مصرف است. این یعنی «امنیت عرضه» می‌تواند از دل پتروشیمی‌های خوابیده بیرون بیاید. 
نیمه سیاه: خطای محاسباتی و چالش هایی که دیده نمی شوند
اما نباید در خوش‌بینی افراط کرد. فرهاد امین‌دهقان، کارآفرین و فعال حوزه انرژی، در بررسی‌های خود به نکته‌ای استراتژیک اشاره می‌کند: «جایگزینی حجمی متانول» به معنای «صرفه‌جویی معادل در بنزین» نیست. واقعیت این است که متانول انرژی حرارتی کمتری نسبت به بنزین دارد. این تفاوت باعث می‌شود که در یک مخلوط ۱۰ درصدی متانول (M10)، مصرف‌کننده عملاً با ۵ درصد افزایش مصرف حجمی برای طی کردن مسافت ثابت مواجه شود. بنابراین، ۱۰ درصد متانول در باک خودرو، مساوی با ۱۰ درصد بنزین کمتر نیست؛ این یعنی «بهره‌وری انرژی» در این معادله باید دقیق محاسبه شود تا فشار بر راننده و ناوگان افزایش نیابد.چالش‌های فنی به همین‌جا ختم نمی‌شود. متانول ماده‌ای «آب‌دوست» است. این ویژگی باعث می‌شود که کوچکترین نفوذ رطوبت در زنجیره توزیع یا مخازن ، منجر به «جدایش فازی» شود؛ پدیده‌ای که در آن سوخت دو لایه شده و می‌تواند به موتور خودروها آسیب بزند. علاوه بر این، سیستم سوخت‌رسانی خودروهای داخلی (از پمپ بنزین و انژکتور گرفته تا واشرها و شیلنگ‌ها) برای تماس مداوم با متانول طراحی نشده‌اند و خورندگی ایجاد شده در اثر کاربرد این ماده می‌تواند هزینه‌های تعمیر و نگهداری ناوگان را به شدت افزایش دهد.
از آزمون‌های آزمایشگاهی تا جاده‌های ایران
اگرچه مطالعات جهانی در سال ۲۰۲۶ نشان‌دهنده کاهش آلاینده‌هایی مانند ذرات معلق و مونوکسیدکربن در سوخت‌های ترکیبی است، اما امین‌دهقان معادل‌سازی مستقیم تجربه چین با ناوگان ایران را یک ریسک می‌داند. خودروهای قدیمی، تکنولوژی موتورهای داخلی و شرایط اقلیمی متفاوت ایران، نیازمند «بومی‌سازی استانداردها» است.پیشنهاد کارشناسان این است که به جای اجرای سراسری، ابتدا آزمون‌های دوام روی ناوگان نماینده (اعم از خودروهای توربو، تنفس طبیعی و قدیمی) انجام و در صورت تایید، طرح از سطوح پایین و به صورت پایلوت منطقه‌ای آغاز شود. بنزین متانولی می‌تواند یک فرشته نجات برای ناترازی انرژی باشد، مشروط بر آنکه نگاه مهندسی و مدیریت ریسک، قربانی راهکارهای ضربتی و کوتاه‌مدت نشود.