مبحث زبان در ادبیات، یکی از بنیادیترین موضوعاتی است که از قرنها پیش تاکنون، شانهبهشانه ادبیات پیش آمده و در هر دوره، در زمره مباحث ریشه ای در تولید آثار ادبی بوده است. با ورود ژانرها و قالبهای تازه و پویایی زبان رویکردها به زبان نیز دستخوش تغییر شدهاند. در چند دهه اخیر، با حضور جدیتر زبان محاوره در ادبیات، بهویژه در قالب ترانه و شعر محاوره، شاهد رویکردها و چالشهای متعددی در تولید آثار بودهایم.با هدف آشنایی بیشتر با کارکرد زبان در ترانه و چگونگی بهکارگیری آن، چهارشنبه هفته گذشته، کارگاه آموزشی همراه با شعرخوانی جمعی از شاعران خراسان، با حضور امید روزبه در تحریریه روزنامه خراسان برگزار شد. روزبه که سابقه همکاری با خوانندگان متعددی، از جمله محسن چاوشی، را در کارنامه کاری خود دارد، در این نشست به بررسی جایگاه زبان در ترانه و ظرافتهای بهکارگیری آن پرداخت.

چرا ترانه مهم است؟
امید روزبه در ابتدای این کارگاه آموزشی گفت: امروز به بهانه ترانه و شعر کنار هم جمع شدهایم. خراسان بزرگ همیشه برای من جایگاه ویژهای دارد؛ زیرا این خاک در طول تاریخ سرشار از شاعران، فرهیختگان، ترانهسرایان و ادیبان بوده و هست. این حضور از یک سو مایه خوشحالی من است و از سوی دیگر در این کارگاه بنا به دلایلی که به آن اشاره کردم، کار مرا دشوارتر میکند.
وی در ادامه ضمن اشاره به اهمیت ترانه گفت: برای شناخت اهمیت ترانه ابتدا باید به سراغ تشریح موضوع فراگیری آن در جامعه برویم. ترانه یکی از قالبهای تأثیرگذار میان خواص و عامه مردم است. ترانه نسبت به انواع دیگر شعری که به صورت مکتوب منتشر می شود، دسترس پذیرتر است. به دلیل همراه شدن ترانه با موسیقی و پخش آن از طریق ضبط صوت یا گوشی تلفن همراه ، هر مخاطبی، حتی اگر مشغول فعالیت روزانه اش باشد، میتواند با ترانه ارتباط برقرار کند؛ امکانی که در ادبیات کلاسیک که به زبان معیار نوشته شده و به صورت مکتوب منتشر می شود، کمتروجود دارد. پس ترانه و نگاه جدی تر به آن، از این رو که مخاطبان بیشتری را درگیر می کند و ضعف و قوت آن در تعیین ذائقه ادبی جامعه موثر است، بسیار پراهمیت است.
از طرفی مخاطبی که چندان جدی پیگیر ادبیات نیست، به همین دلیل که گفته شد و نزدیکی زبان ترانه به زبان مردم جامعه، میتواند مخاطب جدی ترانه باشد. این موضوع اهمیت این قالب را در جامعه ما نشان میدهد و تا حدودی کار ترانهسرا را هم شیرینتر و هم دشوارتر میکند.
چرا ترانه نویسی کار ساده ای نیست ؟
این ترانه سرای شناخته شده در تشریح اهمیت عنصر زبان و شکل کلمات در ترانه گفت: بخشی از شاعران، تصور میکنند ترانهسرایی کار سادهای است؛ اما نکته مهم این است که زبان محاوره از منظر انرژی واژگانی، زبانی کمتوانتر از زبان معیار است؛ زبان معیار که با آن شعر کلاسیک میسراییم، درواقع بخش قابل توجهی از بار زیباییشناختی و قدرت شعر را به دوش می کشد. حالا ترانه سرا باید با این زبان لاغر نسبت به زبان کلاسیک بنویسد و مخاطبان را قانع کند؛ باید این را بپذیریم که زبان محاوره که در ترانه استفاده می شود ، ظرفیتهای زیبایی شناختی کم رمق تری از زبان معیار که با آن شعر کلاسیک را می سراییم، دارد. دشواری دیگر این است که این زبان باید به گونهای باشد که همه مخاطبان بتوانند آن را از نظر عاطفی ، مفهومی و... درک کنند.
وی افزود: در آثاری که با زبان کلاسیک سروده میشوند، معمولاً مخاطب شعر، فردی است که آثار کهن و معاصر را خوانده و با ظرافتهای زیباییشناختی شعر آشنایی دارد؛ اما مخاطب ترانه لزوماً فردی ادیب نیست. ترانه از نظر گستردگی مخاطب در جایگاهی قرار دارد که هر فردی در جامعه، با هر شغل و سطحی از اطلاعات، میتواند شنونده آن باشد؛ چه راننده تاکسی، چه کارمند ،کارگر و چه استاد برجسته ادبیات. همه این افراد به دلیل گستردگی و در دسترس بودن ترانه، در جایگاه مخاطب آن قرار میگیرند.
بنابراین، این مسئله نوعی دشواری و چالش برای ترانهسرا ایجاد میکند و از این منظر میتوان گفت ترانهسرایی آنچنان که به نظر میرسد، کار سادهای نیست.

ساده نویسی به معنای ساده انگاری نیست
امید روزبه خاطر نشان کرد: ساده یا کم اهمیت به شمار آوردن ترانه، مثل این است که بگوییم سرودن شعر کودک کم اهمیت است. بسیاری از افراد تصور میکنند چون مخاطب در شعر کودک کم سن و سال است، پس سرودن این شعر هم کاری سهل الوصول است. در حالی که چنین نیست. البته این صحبتها به معنای ارزشگذاری میان قالب های مختلف شعر نیست.روزبه گفت: ترانهسرا برای رسیدن به زبانی سالم، باید از طریق گوش دادن، برقراری ارتباط با مردم، شنیدن صحبتها و توجه به نوع گفتوگوهای آنها بسیاری از موارد را بیاموزد. به نظر من، هرچه زبان ترانه از تکلف و تصنع دورتر باشد، اثر تکرارپذیرتر و ماندگارتر خلق می شود . البته بارها گفته ام ساده نویسی به معنای ساده انگاری در ترانه نیست.
صمیمیت در زبان ترانه
وی افزود: صمیمیت در زبان یکی از اصول مهم ترانهسرایی است. منِ ترانهسرا معتقدم ترانه، زبان مردم امروز است؛ هرچه مینویسم باید دقیقاً همان چیزی باشد که میان مردم ردوبدل میشود. اگر من نمیتوانم این موارد و بسیاری از اصول دیگر را به بهترین شکل بنویسم، این ضعف منِ ترانهسراست.
زبان، در ترانه همه چیز نیست اما ...
ترانه سرای کتاب «من باید می رفتم» گفت: از آنجا که مردم، زبان ترانه را (به دلیل مادری بودن این زبان) هر روز به کار میگیرند، اگر در ترانه از نظر زبانی مشکلی وجود داشته باشد، بهسرعت متوجه آن میشوند. معمولاً شاعران کلاسیک، وقتی به سراغ زبان ترانه میآیند، بیشترشان در بهکارگیری درست زبان محاوره دچار مشکل میشوند.
راهحل تسلط بر این موضوع نیز همان طور که گفتم، خوب شنیدن صحبتهای مردمی است که در خیابان با یکدیگر گفتوگو میکنند. باید به این اصل مهم اشاره کنم که زبان در ترانه همهچیز نیست، اما یکی از مهمترین اصول ترانهنویسی است.