printlogo


ربوده‌شدن زندگی، زیر پونز شهر
سید مصطفی صابری  |  روزنامه‌نگار

وقتی خانواده‌ای از طبقه متوسط ناچار می‌شود به حاشیه شهر نقل مکان کند، فقط نشانی خانه‌اش تغییر نمی‌کند؛ راه‌های آشنا، همسایه‌های شناخته‌شده و تصویری که از امنیت داشته، جای خود را به محیطی می‌دهد که هنوز بلد نیست چگونه در آن زندگی کند. فیلم «حاشیه» با بازی هادی کاظمی، مهران احمدی و... داستانش را با همین جابه‌جایی آغاز می‌کند و پای دو مسئله را به میان می‌کشد که کمتر در مرکز قصه‌های سینمایی ما قرار گرفته‌اند: زندگی در حاشیه شهر یا همان «زیر پونز» و ربوده‌شدن کودکان در محله‌های محروم. ربوده‌شدن کودک، در چنین قصه‌ای، تنها حادثه‌ای هولناک برای یک خانواده نیست. این اتفاق، پرسش‌های بزرگ‌تری را هم پیش می‌کشد: در محله‌ای که ساختارهای حمایتی ضعیف است، چه کسی به کمک خانواده‌اش می‌آید؟ و آیا می‌توان برای حفظ امنیت، کودک را از کوچه و زندگی بیرون از خانه دور نگه داشت؟ 
البته حاشیه شهر را نباید فقط با خطر و جرم شناخت. آن‌جا هم خانه آدم‌هاست؛ جایی برای کار، دوستی، بازی و بزرگ‌شدن. مسئله این است که کمبود امکانات و سستی پیوندها چگونه زندگی را دشوارتر می‌کند و ساکنان، با رابطه‌هایی که می‌سازند یا از آن‌ها کنار می‌کشند، چگونه بر محله اثر می‌گذارند. اکران فیلم «حاشیه» بهانه‌ای است برای پرسیدن این‌که محله‌ای امن‌تر، به‌ویژه برای کودکان، چگونه ساخته می‌شود. 



شوک فرهنگی برای خانواده‌ای از طبقه متوسط
قصه فیلم «حاشیه» درباره خانواده‌ای است که با بروز بحرانی، ناچار به زندگی در محله‌ای حاشیه‌نشین و پر از جرم و بزه می‌شود و در ادامه با بحرانی بزرگ‎تر مواجه می‌شود. این روزها با مشکلات اقتصادی، افزایش قیمت اجاره‌بها و... بسیاری از خانواده‌هایی که در مرکز شهر زندگی می‌کردند، ممکن است با چنین موضوعی مواجه شوند و به محله‌ای بروند که زندگی در آن تجربه تازه و دشواری محسوب می‌شود؛ لذا پرداختن به موضوع فیلم از این نظر مهم و فراگیر است. باید توجه داشت خانواده‌ای که از محیطی آشنا و پیش‌بینی‌پذیر به محله‌ای فقیرنشین و پرتنش پرتاب می‌شود، فقط با «فقر» روبه‌رو نیست؛ آن‌ها با شوک فرهنگی مواجه‌اند. برای این خانواده، ورود به حاشیه به معنای از دست دادن زبان مشترک با محیط است؛ آن‌ها نمی‌دانند به چه کسی اعتماد کنند، کدام نگاه‌ها هشدار است و کدام رفتارها بخشی از قواعد نانوشته محله. نتیجه این بی‌اطلاعی، اغلب «انزوا» است؛ دیواری که خانواده دور خودش می‌کشد تا از محیطی که فکر می‌کند مناسباتش ناشناخته و در نتیجه خطرناک است، فاصله بگیرد. اما همین انزوا، ضریب آسیب‌پذیری‌شان را بیشتر می‌کند. فیلم «حاشیه» به‌خوبی نشان می‌دهد که آدم‌ها و محیط در یک رابطه متقابل هستند. اگر محیط بر ما اثر می‌گذارد، ما هم با حضورمان، با بی‌تفاوتی‌مان یا با مشارکت‌مان، محله را بازسازی می‌کنیم. وقتی هر خانواده فقط به نجات خودش فکر کند و نسبت به کوچه‌ها و همسایه‌ها بی‌تفاوت باشد، محله به فضایی سرد و ناامن تبدیل می‌شود؛ اما اگر کسی باشد که یخ بی‌اعتمادی را بشکند، قواعد بازی عوض می‌شود. ادعای مهم فیلم درباره نقش یک «لیدر» یا فرد معتمد در محله است؛ کسی که می‌تواند لنگرگاه اتحاد باشد و با احساس مسئولیتش، تغییر را آغاز کند. این ایده، نقطه امیدی است که در دل قصه‌هایی از جنس حاشیه کمتر دیده شده، اما باید با احتیاط به آن نگاه کرد. تغییر اگر فقط به شانه‌های یک نفر متکی باشد، ناپایدار است. فرد معتمد می‌تواند جرقه بزند، اما محله را نمی‌توان با قهرمان‌پروری نجات داد. محله زمانی «محله» می‌شود که این احساس مسئولیت از یک فرد به جمع منتقل شود و مردم، خودشان نسبت به سرنوشت بچه محل‌شان، امنیت کوچه و آینده مشترک‌شان احساس مالکیت و وظیفه کنند. بدون این «پیوند جمعی»، هر لیدر قدرتمندی هم که بیاید، با رفتنش همه‌چیز به نقطه اول برمی‌گردد. 

محله فقط یک نشانی نیست
«محله» فراتر از مجموعه‌ای از خانه‌ها و کوچه‌هاست؛ محله از تاروپود روابط، شناخت متداول آدم‌ها، سلام‌کردن‌های روزمره و خاطرات مشترک شکل می‌گیرد. دو محله ممکن است از نظر کالبدی کاملاً شبیه هم باشند، اما در یکی، همسایه‌ها پناه یکدیگرند و در دیگری، افراد در پشت دیوارهای بلند از هم بیگانه‌اند. حاشیه شهر را هم نباید به سیاه‌چالی از جرم و بی‌قاعدگی تقلیل داد. اشتباهی که فیلم «حاشیه» هم مرتکب می‌شود. حاشیه‌نشینی در واقع بازتاب نابرابری در دسترسی به ثروت، خدمات و امکانات شهری است؛ اما این محرومیت به معنای تهی‌شدن از اخلاق، همبستگی و زندگی انسانی نیست.
نکته این جاست که انسان و محیط در یک رفت‌وبرگشت مداوم، یکدیگر را می‌سازند. نهادهایی چون خانواده، مدرسه و رسانه در ساخت شخصیت نقش دارند، اما محیط ملموس محله هم به‌شدت بر جان و جهان کودک و نوجوان اثر می‌گذارد. کودک از کوچه‌ها، از مغازه‌ها، از چگونگی نگاه بزرگ‌ترها و از کیفیت رابطه اهالی می‌آموزد که جهان تا چه اندازه امن یا تهدیدکننده است. به همین دلیل، واکنش دفاعی خانواده‌ها در برابر ناامنی احتمالی محیط راهگشا نیست. کودکی که هیچ‌گاه کوچه، همبازی و فضای عمومی را تجربه نکند، لزوماً ایمن‌تر نمی‌شود؛ بلکه فرصت یادگیری مهارت‌های اجتماعی و تکیه‌کردن به شبکه امن همسایگی را از دست می‌دهد. سنتز درست، نه فرار از محیط است و نه تسلیم شدن در برابر آن؛ بلکه بازسازی پیوندهای اجتماعی و احیای مسئولیت جمعی در محله است. 
​​​​​​​
محله مطلوب چگونه جایی است؟
محله مطلوب، مکانی بی‌مسئله و بی‌نقص نیست؛ جایی است که آدم‌هایش در برابر مسائل روزمره، دچار «بی‌تفاوتی مزمن» نمی‌شوند. ویژگی بارز چنین محله‌ای، زنده بودن پیوندهای میان‌فردی و وجود سرمایه اجتماعی است؛ یعنی ساکنان، فراتر از مرز خانه‌هایشان، یکدیگر را می‌شناسند و نسبت به آنچه در فضای عمومی می‌گذرد بی‌اعتنا نیستند.
در محله مطلوب، رابطه اهالی صرفاً بر مبنای منفعت فردی یا ترس متقابل شکل نگرفته، بلکه یک «ما»ی حداقلی وجود دارد که در بزنگاه‌ها به همیاری تبدیل می‌شود. برای شکل‌گیری چنین کیفیتی، هر محله به «لنگرگاه‌های عمومی» نیاز دارد؛ فضاهایی مثل مسجد، مدرسه، بازارچه یا پارک کوچک محلی که افراد بدون برچسب‌های طبقاتی، امکان دیدار، گفت‌وگو و تجربه مشترک را در آن پیدا کنند.