سوم خرداد، روز آزادی خرمشهر و روز «مقاومت، ایثار و پیروزی»، فراتر از یک رویداد تقویمی، خاطره ای ماندگار از  «مقاومت» ما ایرانی‎هاست در میدان عمل.  این روز در حافظه جمعی ما با روایت‌های مکتوب و موسیقی‎هایی گره خورده که هر یک، قطعه‌ای ماندگار از بنای باشکوهِ ایران‌زمین در دوران معاصر است. تعدادی از ما از آزادی خرمشهر  فقط نام این روز و واقعه را به خاطر داریم؛ اما این روزها که به تازگی تجربه بمباران‎های دیوانه وار آمریکا و رژیم صهیونیستی را از سر گذرانده ایم، خواندن کتاب هایی با موضوع آزادسازی خرمشهر  برایمان قابل لمس‎تر است . در ادامه چند کتاب و موسیقی را که با موضوع  این روز نوشته و اجرا شده است، با هم مرور می کنیم .

ماجرای شعر معروف «ممد نبودی ببینی»  
نغمه‌ سوگوارانه «ممد نبودی ببینی» را می‌توان ماندگارترین اثر موسیقاییِ مرتبط با آزادسازی خرمشهر دانست؛ نوایی سوزناک و حماسی در سوگ شهید محمد جهان‌آرا که شعر آن را جواد عزیزی سروده است. این اثرِ سوگوارانه، بر اساس ملودی‌های سنتیِ عزاداریِ بوشهری شکل گرفته و به یکی از نمادهای فرهنگی دفاع مقدس بدل شده است.
شاعر این اثر درباره‌ نحوه‌ خلق آن چنین روایت می‌کند: «شهید جهان‌آرا در مهرماه سال ۱۳۶۰ به شهادت رسید و آزادسازی خرمشهر در سوم خرداد سال ۱۳۶۱ را ندید. برای برگزاری مراسم سالگرد ایشان در سال ۱۳۶۱، به‌همراه دوستان و همرزمان راهی تهران شدیم. در طول همین مسیر بود که این نوحه را با یاد تمامی شهدا، به‌ویژه شهید جهان‌آرا و شهید جمشید برون که آرزوی اذان گفتن در مسجد جامع خرمشهر را داشت، سرودم.»
این قطعه، در واقع بیانگر عمق دلتنگی همرزمان در غیاب فرماندهان شهیدشان در لحظه‌ پیروزی بود. پیوند میان موسیقی سنتی، شعر برخاسته از بطنِ حماسه و بغض خواننده، موجب شد تا این نغمه نه تنها در زمان خود، بلکه در تمامی سال های پس از جنگ تحمیلی ، به عنوان صدای ماندگار فاتحان خرمشهر و سندی بر ایثار شهیدان، جاودانه باقی بماند.

پیشگویی یک سرود، در آستانه فتح
ماجرای خلق قطعه ماندگار «خجسته باد این پیروزی» به روایت محمد گلریز، شنیدنی و منحصر‌به‌فرد است. او در خاطراتش بارها گفته در سال ۱۳۶۱ و در ماه‌های منتهی به عملیات بیت‌المقدس، تیمی متشکل از زنده‌یادان استاد حمید سبزواری(شاعر)، احمدعلی راغب (آهنگ‎ساز) و مجتبی میرزاده (تنظیم‌کننده)، سفارش ساخت اثری برای یک «پیروزی بزرگ» را دریافت کردند. نکته جالب این‎جاست که سفارش‌دهندگان، با وجود اصرار هنرمندان، هیچ جزئیاتی از ماهیت آن پیروزی بروز ندادند و تنها بر کیفیت و شکوه اثر تأکید کردند.
گلریز که خود در آن دوران از پیشگامان سرودهای انقلابی بود، این‌گونه روایت کرده است : «ما کار را ضبط کردیم و تحویل دادیم؛ غافل از این که قرار است  این اثر در تاریخ ثبت شود. لحظه موعود سرانجام فرارسید. زمانی که رادیو برنامه‌های عادی خود را قطع کرد و مجری با صدایی پرغرور  از شوق، اعلام کرد: «خرمشهر، شهر خون، آزاد شد»، بلافاصله نغمه حماسی این سرود در سراسر ایران طنین‌انداز شد. این اثر که با پیش‌بینی دقیق هنرمندان ساخته شده بود، درست در بزنگاه تاریخی، به سرودی ملی‎گرایانه تبدیل شد.

«دا»: نماد مقاومت زنان  در جنگ
کتاب «دا»، اثر سیده زهرا حسینی که به قلم سیده اعظم حسینی در نشر سوره مهر به چاپ رسیده، روایتی دست اول از روزهای آغازین جنگ تحمیلی در خرمشهر است. محور اصلی کتاب، وقایع سال‌های محاصره شهر توسط نیروهای عراقی است که از دریچه نگاه راوی، حضوری پررنگ در متن حوادث دارد. «دا» که در زبان‌های کردی و لری به معنای «مادر» است، نامی نمادین و عمیق برای این اثر محسوب می‌شود.
انتخاب این نام، ادای دینی است به مادران شهدا، رزمندگان و تمام زنانی که در دوران دفاع مقدس، چه در خط مقدم و چه در پشت جبهه، با صبر، عشق و مقاومت، ستون فقرات خانواده و جبهه‌ها بودند. مادران در فرهنگ ایرانی، نماد پایداری، حمایت و عشق بی‌قید و شرط هستند؛ حضوری که در «دا»، هم در نقش مادر راوی که با وجود سوگ همسر، مایه قوت قلب فرزندانش است، نمایان می‌شود و هم در کلیت روایت زنانه و انسانی جنگ. این کتاب، نه تنها تصویری واقعی از سختی‌ها و حماسه‌ها، بلکه ادای دین به نقش بی‌بدیل زنان در سخت‌ترین شرایط است و عشق به وطن را به تصویر می‌کشد.

خرمشهر کو جهان آرا 
کتاب «خرمشهر کو جهان‌آرا؟» بیش از هر چیز، مخاطب را به یاد فرمانده اسطوره‌ای می‌اندازد که نامش با مقاومت غیورانه خرمشهر پیوند خورده است. این اثر که حاصل گفت‌وگوی مرتضی سرهنگی با صغری اکبرنژاد همسر سردار شهید سید محمدعلی جهان‌آراست، ارتباط عمیقی با حماسه سوم خرداد دارد؛ چرا که عظمتِ آزادسازی خرمشهر، بدون درک جان‌فشانی‌های مدافعان اولیه شهر کامل نمی‌شود.
اگر بخواهیم این اثر را در پیوند با فتح خرمشهر بازخوانی کنیم، باید گفت کتاب با رویکردی شخصیت‌محور و از منظر حافظه تاریخی به ماجرا نزدیک می‌شود؛ یعنی به‌جای تمرکز بر محاسبات خشک نظامی، بر نقش نمادین و کاریزماتیک جهان‌آرا در ذهن و دل رزمندگان تکیه دارد. از این زاویه، اثر پیش‌رو یادآور این حقیقت تاریخی است که سوم خرداد تنها یک پیروزی استراتژیک نظامی نبود، بلکه تجلی عینی و تحقق آرزویی بود که مدافعان نخستین شهر، به‌ویژه جهان‌آرا، جان شیرین خود را برای آن فدا کردند؛ بی‌آنکه خود فرصت تماشای روزِ شیرینِ آزادی را داشته باشند. این کتاب روایتی صمیمی از مردی است که نامش تا همیشه با خرمشهر عجین است.

خرمشهر، خانه رو به آفتاب 
کتاب «خرمشهر، خانۀ رو به آفتاب»، اثری مستند و گفت‌وگومحور به کوشش هدایت‌ا... بهبودی، احد گودرزیانی و مرتضی سرهنگی است که توسط انتشارات «سوره مهر» به چاپ رسیده است. محور اصلی این کتاب، مصاحبه‌ای دقیق و خواندنی با صدیقه زمانی، همسر سردار شهید سید عبدالرضا موسوی است.
این اثر با نگاهی به زندگی شهید موسوی، از دوران دانشجویی و پایه‌گذاری انجمن‌های اسلامی در دانشگاه اهواز تا نقش‌آفرینی در فرماندهی دفاع از خرمشهر، سیمای مردی را ترسیم می‌کند که زندگی‌اش سراسر تعهد و مبارزه بود. اهمیت این کتاب در این است که خرمشهر را نه فقط به‌عنوان یک میدان نبرد نظامی، بلکه به‌عنوان خانه‌ای توصیف می‌کند که آفتابِ استقلال و آزادی در آن طلوع کرد.
کتاب از منظری انسانی و شخصیت‌محور به وقایع می‌نگرد. نویسندگان با واکاوی سیر تحول فکری و اخلاقی شهید موسوی، نشان می‌دهند که چگونه اندیشه‌های بلند و مسئولیت‌پذیری او، زمینه‌ساز ایستادگی در برابر متجاوزان شد. این کتاب سندی ارزشمند برای درک پیوند میان اعتقادات قلبی و مجاهدت‌های میدانی است؛ اثری که یادآور می‌شود فتح خرمشهر، نتیجه حضور انسان‌های بزرگی بود که در تمام سنگرها، از کلاس دانشگاه تا خط آتش جنوب، لحظه‌ای از دفاع حق و هویت ایرانی دریغ نکردند.
​​​​​​​