صدای گفت وگوی علم و دین

دکتر مهدی گلشنی،استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف، فیزیک‌دان و نظریه‌پرداز و عضو پیوسته فرهنگستان علوم و از سرآمدان پیوند علم و دین درگذشت. با دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره این شخصیت جهانی گفت وگو کردیم

نویسنده: صادق غفوریان

مترجم:

​​​​​​​

نام استاد دکتر مهدی گلشنی با دو قلمرو گره خورده است؛ فیزیک و فلسفه علم. او در مقام فیزیک‌دان، به کاوش در نظم و سازوکار طبیعت پرداخت و در مقام اندیشمند، پرسشی فراتر از معادلات را پیش کشید، این که علم تا کجا می‌تواند درباره جهان سخن بگوید و در برابر پرسش‌های بنیادین انسان و هستی، چه مواردی بیرون از قلمرو آن می‌ماند؟بی شک او از سرآمدان و دغدغه مندان گفت وگوی علم و دین و دانش و ایمان در چند دهه اخیر اقلیم اسلامی بود؛ این اندیشمند 88 ساله اصفهانی روز گذشته با جهان ما وداع کرد و انبوهی از دستاوردها و افتخارات را برایمان به یادگار گذاشت.گلشنی کارشناسی فیزیک را از دانشگاه تهران گرفت و دکترای فیزیک ذرات بنیادی را از دانشگاه کالیفرنیا، برکلی دریافت کرد. پس از بازگشت به ایران، در دانشگاه صنعتی شریف به تدریس و پژوهش پرداخت و در سال ۱۳۶۴ به مرتبه استادی رسید. او از بنیان‌گذاران گروه فلسفه علم این دانشگاه، عضو پیوسته فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران و از اعضای پیشین شورای عالی انقلاب فرهنگی بود. دریافت نشان درجه یک دانش و معرفی به‌عنوان چهره ماندگار فیزیک نیز از افتخارات اوست.اهمیت کار دکتر گلشنی تنها در نهادسازی یا کارنامه دانشگاهی‌اش خلاصه نمی‌شد؛ او کوشید گفت‌وگوی علم و دین را از دوگانه ساده تعارض یا جدایی بیرون بیاورد و به بحثی روش مند درباره مبانی شناخت بدل کند.در نگاه او، علم تجربی با قدرت و دقت، چگونگی پدیده‌های طبیعی را توضیح می‌دهد؛ اما این توانایی به‌تنهایی پاسخ‌گوی پرسش‌هایی چون چرایی وجود جهان، معنای آن و بنیاد ارزش‌های انسانی نیست. گلشنی میان علم تجربی و «علم‌گرایی» تمایز می‌گذاشت؛ نقد او متوجه دستاوردهای علم نبود، بلکه متوجه این ادعا بود که تنها معرفت معتبر، معرفت تجربی است. از همین منظر، علم دینی را نه جایگزینی آزمایش با باور، بلکه تأملی درباره پیش‌فرض‌های علم، جهت‌گیری پژوهش و مسئولیت اخلاقی دانشمند می‌دانست.




روایت یک شخصیت جهانی
  دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به جایگاه علمی و فکری دکتر مهدی گلشنی، او را شخصیتی جهانی دانست که در پیوند فلسفه، علم و دین نقش مؤثری ایفا کرده است. به گفته دکتر عبدالحسین خسروپناه، گلشنی بر ضرورت اتکای علم به جهان‌بینی توحیدی تأکید داشت تا علم بتواند در حل بحران‌های انسان معاصر کارآمد باشد.
جناب خسروپناه در ارزیابی شما، دکتر مهدی گلشنی چه جایگاهی در پیوند فلسفه و علم داشت؟
استاد گلشنی در پیوند فلسفه و علم، ضمن دانش وسیع، همت و انگیزه فراوانی داشتند. یکی از کارهای مهم ایشان در این زمینه، تأسیس گروه فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف بود؛ گروهی که همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دهد. این اقدام، در کنار فعالیت‌های علمی و فکری ایشان، نشان می‌دهد که دکتر گلشنی به ضرورت گفت‌وگو میان علم و فلسفه توجه جدی داشتند و برای شکل‌گیری و استمرار این حوزه در محیط دانشگاهی کشور تلاش کردند.
پیوند علم و دین در اندیشه ایشان چه اهمیتی داشت؟
ایشان در موضوع مهم علم و دین نشان دادند که علم باید بر پایه جهان‌بینی توحیدی باشد. اگر علم از چنین مبنایی برخوردار باشد، قطعاً می‌تواند در حل بحران‌های انسان معاصر نقش مؤثری ایفا کند. از نظر ایشان، توجه به جهان‌بینی توحیدی می‌تواند در جهت‌گیری علم و نقشی که علم در مواجهه با مسائل انسان دارد، اهمیت داشته باشد.
آثار و اندیشه‌های دکتر گلشنی چه جایگاهی در بیرون از ایران دارد و نسل جوان چگونه می‌تواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند؟
استاد گلشنی یک شخصیت جهانی داشت و دارد  و آثار و اندیشه‌های ایشان در کشورهای مختلف شناخته شده است. این شناخته‌شدن، اهمیت آشنایی با دیدگاه‌ها و نوشته‌های ایشان را برای نسل جدید و نسل جوان بیشتر می‌کند. جوانان ما به ویژه دانشجویان باید با آثار دکتر گلشنی آشنا شوند و از آن‌ها استفاده کنند؛ به‌خصوص در زمینه‌هایی که ایشان در آن‌ها تلاش کرده‌اند، از جمله پیوند فلسفه و علم و همچنین پیوند علم و دین.
دکتر گلشنی ۲۵ سال عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی بودند. نقش ایشان را در این دوره چگونه ارزیابی می‌کنید؟
ایشان ۲۵ سال عضو حقیقی شورای عالی انقلاب فرهنگی و در رشد و توسعه علم و فناوری کشور اثرگذار بودند. همچنین سهم بسزایی در ارتقای جایگاه علمی ایران در سطح بین‌المللی ایفا کردند.
 این سابقه، در کنار تلاش‌های ایشان در عرصه دانشگاهی و فکری، بخشی از کارنامه علمی و فرهنگی دکتر گلشنی را تشکیل می‌دهد.

10 صفحه اول