​​​​​​​
در دشت‌های تشنه خراسان، جایی که نامش با «طلای سرخ» گره خورده، این روزها زمزمه‌هایی از جنس دلسردی و ناامیدی به گوش می‌رسد. زعفران، محصولی که قرن‌ها هویت اقتصادی و اجتماعی منطقه را شکل داده، امروز درگیر بحرانی خاموش شده است؛ بحرانی ریشه‌دار در تورم افسارگسیخته، کمبود شدید نقدینگی، نوسانات بازار و تداوم خشکسالی‌های فرساینده. در شهرستان گناباد که یکی از کهن‌ترین قطب‌های تولید این محصول راهبردی است، گزارش‌های میدانی از کاهش محسوس رغبت کشاورزان به توسعه مزارع و در مواردی رهاسازی زمین‌های مستعد حکایت دارد.
هزینه‌های اولیه کمرشکن
پای صحبت کشاورزان گنابادی که بنشینید، درد مشترکشان هزینه‌های اولیه کمرشکن است. قیمت هر کیلوگرم پیاز زعفران در بازار گناباد به مرز ۱۵۰ هزار تومان رسیده است و برای این که بهره‌برداری بخواهد کشت اقتصادی و استانداردی در مقیاس خرد محلی انجام دهد، تنها تأمین پیاز آن، بار مالی نزدیک به ۵۰ میلیون تومان برای کشاورز دارد.
اما داستان به همین‌جا ختم نمی‌شود. زعفران‌برخلاف‌زراعت‌های مکانیزه ،  فرایندی به غایت متکی بر نیروی انسانی و «کارگربر» است.
به گزارش خراسان، یک کشاورز گنابادی در این باره می گوید: برای مراحل کاشت، رسیدگی و سپس گل‌چینی و پرکنی همین میزان کشت، باید دست‌کم ۲۰ میلیون تومان دستمزد کارگری بپردازیم. به عبارت دیگر، ورود ابتدایی به چرخه تولید نیازمند سرمایه‌گذاری اولیه بیش از ۷۰ میلیون تومانی است؛ آن هم بدون احتساب حقابه، تغذیه خاک، کود و خطرات طبیعی نظیر سرمای ناگهانی یا تندبادها.
یکی از زعفران‌کاران کهنه‌کار بخش کاخک گناباد هم می‌گوید: وقتی باید قبل از هر برداشتی ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان از جیب هزینه کنیم و دسترسی به هیچ وامی هم نداریم، عقل حکم می‌کند کار را متوقف کنیم. چرا سرمایه‌مان را در خاکی دفن کنیم که بازگشت اصل پول هم در آن با اما و اگر همراه است؟
طلای سرخ گناباد زیر سایه خشکسالی
مدیر جهاد کشاورزی گناباد هم می گوید: هم اکنون سطح زیرکشت زعفران در گناباد بالغ بر ۳هزار و ۵۵۰ هکتار است و بیشترین مزارع در بخش کاخک مستقر است. از مجموع ۱۱۷هزار خانوار زعفران‌کار استان خراسان رضوی، حدود ۵ هزار خانوار در گناباد روزگار می‌گذرانند. اسماعیل قربانی می افزاید: مزارع این خطه با وجود کویری بودن، در سال‌های پرباران عملکردی مطلوب بین ۳ تا ۴ کیلوگرم در هکتار ثبت کرده‌اند و آزمایش‌های کیفی نشان داده عطر و رنگ زعفران گناباد بالاتر از استانداردهای بین‌المللی است؛ با این حال، خشکسالی مداوم و کم‌آبی سفره‌های زیرزمینی عملکرد اقتصادی را به شدت تحت‌الشعاع قرار داده است.
وی خاطرنشان می کند: تحقیقات ایستگاه کشاورزی گناباد نشان می‌دهد تراکم بهینه برای عملکرد اقتصادی، ۵۰ تا ۱۲۰ بنه (پیاز) در مترمربع با وزن ۴ تا ۸ گرم و عمق کاشت ۱۵ تا ۲۵ سانتی‌متر است که نیازمند ۳ تا ۱۰ تن پیاز در هکتار خواهد بود. در روش‌های سنتی نیز کشاورزان دست‌کم ۱.۵ تا ۳ تن پیاز در هکتار مصرف می‌کنند؛ ارقامی که با نرخ‌های فعلی بازار، تأمین آن از توان مالی خرده‌مالکان روستایی خارج است.
مدیر جهاد کشاورزی گناباد وضعیت بغرنج نقدینگی کشاورزان را تأیید می‎کند و می‌گوید: ما کاملاً دل‌نگرانی و فشار روی دوش تولیدکنندگان را درک می‌کنیم. وقتی یک کشاورز خرد برای آغاز کشت اولیه نیازمند ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان نقدینگی است و در سوی دیگر بانک‌ها تسهیلات آسان و کم‌بهره ارائه نمی‌دهند، طبیعی است که کشاورز مزارع را گسترش ندهد یا به سراغ محصولات کم‌ریسک‌تر برود. واقعیت این است که توان مالی بهره‌برداران با این تورم افسارگسیخته نهاده‌ها همخوانی ندارد.
وی بیان می کند: در سوی دیگر ماجرا، تراژدی بازار زعفران قرار دارد. بهره‌بردار پس از ماه‌ها زحمت شبانه‌روزی، هنگام برداشت محصول با دلالانی مواجه می‌شود که قیمت‌ها را بر پایه اضطرار مالی کشاورز تعیین می‌کنند. واسطه‌ها زعفران باکیفیت گناباد را با کمترین بهای ممکن خریداری و با برندسازی به نام دیگران و حاشیه سود سرشار در بازارهای صادراتی عرضه می‌کنند. این چرخه ناسالم سبب شده کشاورز ترجیح دهد زمین را رها کند تا از ضرر بیشتر جلوگیری کند.
کارشناسان هشدار می‌دهند اگر این روند فرسایشی تداوم یابد، سهم سنتی ایران در بازار جهانی زعفران تهدید خواهد شد. در شرایطی که رقبای منطقه‌ای با حمایت‌های مالی بلاعوض، تجهیزات مکانیزه و تسهیلات دولتی درصدد تسخیر بازار بین‌المللی هستند، بی‌انگیزگی طلایه‌داران کویر می‌تواند خسارتی راهبردی به جای بگذارد.