همه فهمیدند، جز من؟
فیلم «ادیسه» اثر پرهزینه و جاهطلبانه نولان پخش شد و شاهکاری که فکر میکردیم نبود؛ اما بسیاری از افراد، از ترس برچسبهایی مثل نفهمیدن سینما، حاضر به اعلام نظرشان نیستند؛ به این بهانه دردسر حفظ نظر مستقل را بررسی کردیمنویسنده: سید مصطفی صابری | روزنامهنگار
مترجم:
تیتراژ پایانی پخش میشود و روی کاناپه با تعجب نشستهای و به این فکر میکنی واقعاً اثری که تماشا کردی شایسته این همه تحسین بود؟ فیلم ادیسه نولان با آن همه هیاهو، ستارههای جهانی، هزینههای سرسامآور و تکنیکهای تازه در تصویربرداری و جلوههای ویژه این روزها روی بستر نمایش خانگی در دسترس مخاطبان ایرانی قرار گرفته؛ همه منتظر این حماسه بودند و نام نولان کافی بود تا پیش از دیدن فیلم، کارت تأییدش صادر شود.
اما بیتعارف بگوییم این فیلم آن شاهکاری نیست که جار میزنند؛ اثری پرهزینه و مجلل است که به لحاظ فرم لبههای تیزی دارد اما از نظر معنا حرف تازهای برای گفتن ندارد. با این حال اتفاق عجیبی میافتد؛ خیلیها که قلباً ارتباطی با فیلم نگرفتهاند، سکوت میکنند یا به زور تایید میکنند، چرا؟ چون میترسند اگر بگویند ادیسه را دوست نداشتند، برچسب بیسوادی بخورند یا متهم شوند که سینما را نمیفهمند.
این رودربایستی تنها به نولان محدود نمیشود. ما در برابر خیلی از آثار نامدار دیگر در حوزه رمان، فیلم، سریال، مستند و... همین رفتار را داریم. وقتی جو عمومی تصمیم میگیرد چه چیزی خوب است، ابراز نظر شخصی پرهزینه میشود و برآیند سکوت افراد باعث میشود اثری بیدلیل عنوان شاهکار را یدک بکشد درحالیکه شایستهاش نیست. این مطلب قرار است از همین ترس نانوشته بگوید؛ از روزی که یاد گرفتیم برای عقب نماندن از قافله، سلیقه خودمان را زیر پا بگذاریم و نقش بازی کنیم، اما از پیامدهای شخصی و جمعی این رفتار غافل بودیم.

مکانیسم تظاهر به فهمیدن
چرا وقتی اثری را نمیپسندیم، اعتراف به آن تا این حد دشوار است؟ پاسخ را باید در تلاقی روانشناسی فردی و جامعهشناسی فرهنگ پیدا کرد. در سطح روانشناختی، انسانها ترسی عمیق از طرد شدن و عقب ماندن از جمع دارند؛ پدیدهای که در روانشناسی به «همنوایی اجباری» مشهور است. وقتی جو عمومی، شبکههای اجتماعی و جریان غالب رسانهای اثری را تحسین میکنند، مغز ما مخالفت را معادل به خطر انداختن تعلق خود به گروه تلقی میکند. در چنین وضعیتی، ابراز ناخوشایندی نوعی ریسک اجتماعی به شمار میرود.
از منظر جامعهشناسی، مسئله به «سرمایه فرهنگی» گره میخورد. تظاهر به تمجید از آثار سنگین، پرهزینه یا نامهای بزرگ، ابزاری است که فرد با آن میکوشد جایگاه طبقهمحور و سواد هنری خود را به رخ بکشد. در واقع، بسیاری از افراد نه خود فیلم، بلکه تصویر فرهیختهای را که با تایید فیلم یا رمان از خود میسازند، دوست دارند. اینجا توهم غیر قابل نقد بودن برخی هنرمندان و نویسندگان شکل میگیرد که بر اساس آن، کارگردان یا نویسنده چنان در اوج تصور میشود که اگر بیننده با اثرش ارتباط نگرفت، حتماً نقص از ضعف ادراک خود اوست، نه کیفیت اثر.
وقتی این دو نیروی روانی و اجتماعی در هم میآمیزند، نادیده گرفتن سلیقه شخصی تبدیل به رفتاری ناخودآگاه میشود. نتایج این همنوایی کورکورانه، شکلگیری یک ترند عجیب است که فرهنگ نقد تحلیلی را تضعیف میکند و به آثاری متوسط، اعتباری کاذب میبخشد. البته این موضوع فقط درباره آثار متوسط صدق نمیکند؛ حتی در مواجهه با شاهکارها هم میتوانیم نظری مستقل داشته باشیم. رمانی مثل «عقاید یک دلقک» که محتوایی تامل برانگیز و فرمی دشوار دارد براساس همین موجها، سرمایه فرهنگی که برای افراد میسازد و ... سالهاست در بازار نشر ما جزو پرفروشهاست درحالیکه شاید بیشتر افرادی که کتاب را خریدند نتوانند تمامش کنند؛ اما برایشان مهم است بگویند این اثر مهم را دارند یا خواندند، نقدش که جای خود.

هزینه سنگین بیصدایی
چرا باید شجاعت داشتن نظر مستقل و بدون واهمه را داشته باشیم؟ وقتی سلیقه و دریافت شخصیمان را از آثار هنری فدای جو پیرامونی میکنیم، نخستین چیزی که از دست میدهیم اصالت تجربه زیسته است. هنر قرار نیست دارویی همگانی باشد که همه به یک اندازه از آن تسکین یابند؛ هنر محل برخورد منحصربهفرد جهان درونی ما با اثر است. وقتی از ترس توبیخ دیگران تظاهر به دوست داشتن فیلم متوسط یا رمانی ملالآور میکنیم، در واقع داریم به ادراک خودمان پشت پا میزنیم.
این تسلیمشدن خاموش، به مرور زمان ما را به مصرفکنندگان منفعلی تبدیل میکند که دیگر حتی طعم لذت واقعی را تشخیص نمیدهند. از سوی دیگر، پیامد اجتماعی این ترس، انحراف مسیر فرهنگ و هنر است. وقتی واکنشها و نقدهای اصیل در گلو خفه میشوند و همه در چرخهای از تمجیدهای کلیشهای و اجباری میافتند، سازندگان و نویسندگان هم انگیزهای برای ارتقای کار خود پیدا نمیکنند؛ چراکه میدانند بعد از یک موفقیت، با هر محصول پرهزینه و پرهیاهویی میتوانند با جریانسازی خودشان را صاحب شاهکار بعدی جا بزنند. داشتن نظر شخصی و بیواهمه، نه لجاجت با جریان عمومی، که دفاع از حق اندیشیدن و ابراز صداقت درونی است.

سلیقهات را پس بگیر
قرار نیست هر مخالفتی با پسند عمومی نشانه شجاعت باشد؛ همانطور که هر تحسینی هم از سر تظاهر نیست. مسئله این نیست که حتماً خلاف جمع نظر بدهیم، بلکه این است که پیش از همراهشدن با جمع، از خودمان بپرسیم: واقعاً چه تجربهای از این اثر داشتهام؟ چه چیزی جذبم کرد یا پس زد؟ موافقت یا مخالفتم نظر شخصی است یا صرفاً برای همسویی با جمع یا جلب توجه؟ اگر پاسخی برای این پرسشها نداریم، شاید بهتر باشد کمی بیشتر فکر کنیم. میشود «ادیسه» را دوست داشت و دربارهاش حرف زد؛ میشود هم از تماشایش لذت نبرد، بیآنکه لازم باشد برای این نپسندیدن عذرخواهی کنیم یا آن را به ناتوانی خودمان در فهم سینما نسبت بدهیم. میشود کتابی را ناتمام گذاشت، فیلمی مشهور را دوست نداشت یا از شاهکاری تحسینشده فاصله گرفت و در عین حال، برای تجربه دیگران هم احترام قائل بود. سلیقه شخصی نه حکم نهایی است و نه حقیقتی که همه باید بپذیرند؛ فقط نقطه شروع گفتوگویی صادقانه است.
اما بیتعارف بگوییم این فیلم آن شاهکاری نیست که جار میزنند؛ اثری پرهزینه و مجلل است که به لحاظ فرم لبههای تیزی دارد اما از نظر معنا حرف تازهای برای گفتن ندارد. با این حال اتفاق عجیبی میافتد؛ خیلیها که قلباً ارتباطی با فیلم نگرفتهاند، سکوت میکنند یا به زور تایید میکنند، چرا؟ چون میترسند اگر بگویند ادیسه را دوست نداشتند، برچسب بیسوادی بخورند یا متهم شوند که سینما را نمیفهمند.
این رودربایستی تنها به نولان محدود نمیشود. ما در برابر خیلی از آثار نامدار دیگر در حوزه رمان، فیلم، سریال، مستند و... همین رفتار را داریم. وقتی جو عمومی تصمیم میگیرد چه چیزی خوب است، ابراز نظر شخصی پرهزینه میشود و برآیند سکوت افراد باعث میشود اثری بیدلیل عنوان شاهکار را یدک بکشد درحالیکه شایستهاش نیست. این مطلب قرار است از همین ترس نانوشته بگوید؛ از روزی که یاد گرفتیم برای عقب نماندن از قافله، سلیقه خودمان را زیر پا بگذاریم و نقش بازی کنیم، اما از پیامدهای شخصی و جمعی این رفتار غافل بودیم.

مکانیسم تظاهر به فهمیدن
چرا وقتی اثری را نمیپسندیم، اعتراف به آن تا این حد دشوار است؟ پاسخ را باید در تلاقی روانشناسی فردی و جامعهشناسی فرهنگ پیدا کرد. در سطح روانشناختی، انسانها ترسی عمیق از طرد شدن و عقب ماندن از جمع دارند؛ پدیدهای که در روانشناسی به «همنوایی اجباری» مشهور است. وقتی جو عمومی، شبکههای اجتماعی و جریان غالب رسانهای اثری را تحسین میکنند، مغز ما مخالفت را معادل به خطر انداختن تعلق خود به گروه تلقی میکند. در چنین وضعیتی، ابراز ناخوشایندی نوعی ریسک اجتماعی به شمار میرود.
از منظر جامعهشناسی، مسئله به «سرمایه فرهنگی» گره میخورد. تظاهر به تمجید از آثار سنگین، پرهزینه یا نامهای بزرگ، ابزاری است که فرد با آن میکوشد جایگاه طبقهمحور و سواد هنری خود را به رخ بکشد. در واقع، بسیاری از افراد نه خود فیلم، بلکه تصویر فرهیختهای را که با تایید فیلم یا رمان از خود میسازند، دوست دارند. اینجا توهم غیر قابل نقد بودن برخی هنرمندان و نویسندگان شکل میگیرد که بر اساس آن، کارگردان یا نویسنده چنان در اوج تصور میشود که اگر بیننده با اثرش ارتباط نگرفت، حتماً نقص از ضعف ادراک خود اوست، نه کیفیت اثر.
وقتی این دو نیروی روانی و اجتماعی در هم میآمیزند، نادیده گرفتن سلیقه شخصی تبدیل به رفتاری ناخودآگاه میشود. نتایج این همنوایی کورکورانه، شکلگیری یک ترند عجیب است که فرهنگ نقد تحلیلی را تضعیف میکند و به آثاری متوسط، اعتباری کاذب میبخشد. البته این موضوع فقط درباره آثار متوسط صدق نمیکند؛ حتی در مواجهه با شاهکارها هم میتوانیم نظری مستقل داشته باشیم. رمانی مثل «عقاید یک دلقک» که محتوایی تامل برانگیز و فرمی دشوار دارد براساس همین موجها، سرمایه فرهنگی که برای افراد میسازد و ... سالهاست در بازار نشر ما جزو پرفروشهاست درحالیکه شاید بیشتر افرادی که کتاب را خریدند نتوانند تمامش کنند؛ اما برایشان مهم است بگویند این اثر مهم را دارند یا خواندند، نقدش که جای خود.

هزینه سنگین بیصدایی
چرا باید شجاعت داشتن نظر مستقل و بدون واهمه را داشته باشیم؟ وقتی سلیقه و دریافت شخصیمان را از آثار هنری فدای جو پیرامونی میکنیم، نخستین چیزی که از دست میدهیم اصالت تجربه زیسته است. هنر قرار نیست دارویی همگانی باشد که همه به یک اندازه از آن تسکین یابند؛ هنر محل برخورد منحصربهفرد جهان درونی ما با اثر است. وقتی از ترس توبیخ دیگران تظاهر به دوست داشتن فیلم متوسط یا رمانی ملالآور میکنیم، در واقع داریم به ادراک خودمان پشت پا میزنیم.
این تسلیمشدن خاموش، به مرور زمان ما را به مصرفکنندگان منفعلی تبدیل میکند که دیگر حتی طعم لذت واقعی را تشخیص نمیدهند. از سوی دیگر، پیامد اجتماعی این ترس، انحراف مسیر فرهنگ و هنر است. وقتی واکنشها و نقدهای اصیل در گلو خفه میشوند و همه در چرخهای از تمجیدهای کلیشهای و اجباری میافتند، سازندگان و نویسندگان هم انگیزهای برای ارتقای کار خود پیدا نمیکنند؛ چراکه میدانند بعد از یک موفقیت، با هر محصول پرهزینه و پرهیاهویی میتوانند با جریانسازی خودشان را صاحب شاهکار بعدی جا بزنند. داشتن نظر شخصی و بیواهمه، نه لجاجت با جریان عمومی، که دفاع از حق اندیشیدن و ابراز صداقت درونی است.

سلیقهات را پس بگیر
قرار نیست هر مخالفتی با پسند عمومی نشانه شجاعت باشد؛ همانطور که هر تحسینی هم از سر تظاهر نیست. مسئله این نیست که حتماً خلاف جمع نظر بدهیم، بلکه این است که پیش از همراهشدن با جمع، از خودمان بپرسیم: واقعاً چه تجربهای از این اثر داشتهام؟ چه چیزی جذبم کرد یا پس زد؟ موافقت یا مخالفتم نظر شخصی است یا صرفاً برای همسویی با جمع یا جلب توجه؟ اگر پاسخی برای این پرسشها نداریم، شاید بهتر باشد کمی بیشتر فکر کنیم. میشود «ادیسه» را دوست داشت و دربارهاش حرف زد؛ میشود هم از تماشایش لذت نبرد، بیآنکه لازم باشد برای این نپسندیدن عذرخواهی کنیم یا آن را به ناتوانی خودمان در فهم سینما نسبت بدهیم. میشود کتابی را ناتمام گذاشت، فیلمی مشهور را دوست نداشت یا از شاهکاری تحسینشده فاصله گرفت و در عین حال، برای تجربه دیگران هم احترام قائل بود. سلیقه شخصی نه حکم نهایی است و نه حقیقتی که همه باید بپذیرند؛ فقط نقطه شروع گفتوگویی صادقانه است.
10 صفحه اول
پربازدیدترین اخبار
اخبار برگزیده


