آخرهفته‌ای که گذشت، خبر رسمی پخش سریال «اهل ایران» از تلویزیون منتشر شد که نشان می‌داد این مجموعه قرار است از روز سه‌شنبه 13 مردادماه روی آنتن شبکه آی‌فیلم برود. در حالت عادی، پخش یک سریال از شبکه آی‌فیلم خبر خیلی مهمی نیست، اما وقتی بدانیم این مجموعه برای انتشار در نمایش خانگی تولید شده و پس از مدت‌ها، طلسم پخش سریال‌های اینترنتی از تلویزیون را خواهد شکست، روشن می‌شود که این اتفاق می‌تواند نشانه‌ای از یک تغییر نگاه باشد.
​​​​​​​
از شیدا تا سیما
«اهل ایران» که محمدحسین مهدویان طراح و خالق آن و مهدی یزدانی خرم سرپرست نویسندگانش است، ساختاری اپیزودیک دارد و در هر قسمت، داستانی مستقل را با گروهی متفاوت از بازیگران و عوامل پشت صحنه، درباره وقایع جنگ رمضان روایت می‌کند. این مجموعه که در بهار امسال با سرمایه‌گذاری حوزه هنری ساخته شد و از پلتفرم شیدا به پخش رسید، یک طلسم دیگر را هم شکسته و بر خلاف سایر محصولات نمایش خانگی، به میز نقد برنامه «هفت» رسیده بود. در آن برنامه، محمد اسفندیاری، کارگردان یکی از اپیزودهای این اثر، درباره روند تولید آن توضیح داد تا از همان زمان روشن شود تلویزیون نگاه متفاوتی به این پروژه دارد.
تجربه‌ای که سال‌ها تکرار نشد
مسئله پخش محصولات شبکه نمایش خانگی از تلویزیون، موضوع تازه‌ای نیست. 2-3 سال قبل، سعید مقیسه رئیس وقت ساترا از بررسی چند سریال تولیدشده در نماوا، فیلم‌نت و آپرا برای پخش از تلویزیون خبر داده بود. او در آن زمان از نامزدی 4 مجموعه به عنوان گزینه‌های احتمالی خبر داد و حتی نشانه‌هایی از مذاکرات و آماده‌سازی برای پخش برخی آثار وجود داشت، اما در نهایت هیچ‌کدام به آنتن نرسیدند. در واقع رسانه ملی طی نزدیک به دو دهه فعالیت شبکه نمایش خانگی، تنها 4 مجموعه را از این حوزه پخش کرده که همگی به نیمه نخست دهه 90 برمی‌گردد: «بالش‎ها» اثر گروه عموپورنگ، «شوخی کردم» و «عطسه» ساخته‌های مهران مدیری و در نهایت «ساخت ایران» با بازی امین حیایی و محمدرضا گلزار. وجه مشترک این آثار آن بود که از ابتدا با استانداردهای ظاهری و محتوایی نزدیک به تلویزیون ساخته شده بودند و تفاوت محسوسی با تولیدات رایج سیما نداشتند.
خطوط قرمز تلویزیون برای خانگی‌ها
تلویزیون در حوزه سریال‌های نمایشی، مجموعه‌ای از محدودیت‌ها و حساسیت‌های مشخص دارد. میزان خشونت، کنایه‌های سیاسی، روابط عاطفی چندضلعی، شوخی‌های دوپهلو و برخی الگوهای رفتاری از جمله مواردی هستند که معمولا امکان عبور از فیلترهای رسانه ملی را ندارند. در کنار این مسائل البته واکنش و حساسیت برخی جریان‌های فرهنگی و رسانه‌ای نیز در تصمیم‌گیری مدیران موثر است. با این حال بسیاری معتقدند مهم‌ترین مانع پخش سریال‌های خانگی از تلویزیون، نه محتوای آن‌ها بلکه مسئله پوشش بازیگران زن آن است. تفاوت استانداردهای پوشش در نمایش خانگی و تلویزیون که طی سال‌های اخیر بسیار افزایش یافته و قابل حل به نظر نمی‌رسد، مشکل اصلی پخش محصولات اینترنتی در تلویزیون است. اهمیت این موضوع تا جایی است که در مقاطعی برخی مدیران تلویزیون تلاش کردند استانداردهای پوشش و حتی برخی ضوابط تولید در شبکه نمایش خانگی نیز به الگوهای صداوسیما نزدیک شود، اما این اتفاق هرگز رخ نداد و مسیر دو حوزه روزبه‌روز بیشتر از یکدیگر فاصله گرفت.
مشکل محتوا نبود
نکته جالب آن است که بسیاری از سریال‌های مطرح نمایش خانگی اساساً از نظر مضمونی مشکل جدی برای پخش از تلویزیون نداشتند. آثاری مانند «مانکن»، «ملکه گدایان»، «دندون طلا» و «پوست شیر» هرچند در برخی جزئیات نیازمند اصلاحاتی بودند، اما مانع اصلی آن‌ها برای حضور در رسانه ملی موضوع پوشش بود. حتی مجموعه‌هایی مانند «خاتون» و «آقازاده» در برخی محورهای محتوایی با اولویت‌های فرهنگی و تاریخی رسانه ملی همپوشانی داشتند. با وجود این، هیچ‌یک از آن‌ها فرصت حضور در جدول پخش تلویزیون را پیدا نکردند. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند مسئله اصلی از ابتدا محتوا نبوده، بلکه تفاوت استانداردهای ظاهری میان دو حوزه بوده است.
طلسم‌شکنی «اهل ایران»
اهمیت پخش «اهل ایران» دقیقا همین نکته است. این مجموعه از نظر محتوایی، به دلیل پرداختن به جنگ رمضان و روایت‌های ملی و میهنی، کاملا با رویکردهای مورد حمایت رسانه ملی همخوانی دارد، اما از نظر شکل تولید و پوشش بازیگران، محصولی مطابق با عرف شبکه نمایش خانگی است و با قواعد سریال‌های تلویزیونی ساخته نشده. اگر این مجموعه بدون تغییرات گسترده روی آنتن برود، می‌توان گفت برای نخستین بار تلویزیون از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین خط قرمز خود در قبال سریال‌های شبکه نمایش خانگی عبور کرده؛ خط قرمزی که سال‌ها مانع پخش چندین سریال پرمخاطب شد. به همین دلیل، «اهل ایران» بیش از آن که صرفا یک سریال تازه در جدول پخش تلویزیون باشد، می‌تواند به عنوان آزمونی برای سنجش رابطه جدید میان رسانه ملی و شبکه نمایش خانگی تلقی شود. آزمونی که نتیجه آن مشخص خواهد کرد آیا صداوسیما در حال بازنگری در معیارهای خود برای استفاده از تولیدات پلتفرم‌هاست یا این که «اهل ایران» تنها یک استثنا در شرایط خاص پس از جنگ رمضان محسوب می‌شود.