چند فراز از ماندگاری خسرو آواز

به مناسبت اول مهرماه، سالروز تولد استاد محمدرضا شجریان، با فرهاد مهران از شاگردان او، درباره جهان آوازی شجریان و پیوند عمیقش با شعر و ادبیات گفت‌وگو کرده‌ایم

نویسنده: محمد بهبودی نیا

مترجم:


 استاد محمدرضا شجریان، اول مهرماه ۱۳۱۹ در مشهد متولد شد.پدرش  حاج مهدی شجریان ، استاد قاریان مشهد بود و محمدرضا  در ۹ سالگی تلاوت قرآن را به صورت حرفه ای آغاز کرد و تمرین تلاوت، حنجره او را به درستی پرورش داد؛ این بستری شد که صدا و موسیقی جزئی از وجود او شود. در ادامه نیز این استاد کم نظیر موسیقی زیرنظر فرامرز پایور، نورعلی خان برومند و عبدا... دوامی  به یادگیری ردیف های آوازی و تصنیف خوانی  پرداخت و آثار متعددی را خلق کرد که سخن گفتن از آن در این مجال کوتاه نمی گنجد.  در گفت و گو با فرهاد مهران، از شاگردان استاد محمدرضا شجریان، درباره ویژگی های آوازی و میزان توجه ویژه استاد به ادبیات و شعر پرداخته ایم.

 شما اولین بار چگونه با استاد آشنا شدید؟
سال 1386 بود؛ هنوز 21 سال بیشتر نداشتم که استاد علیرضا کدخدایی، استاد خوشنویسی ام من را به استاد شجریان معرفی کرد و قرار شد با استاد ملاقاتی کوتاه داشته باشم. نخستین بار، تلفنی با استاد صحبت کردم و برایم باورکردنی نبود که صدایی که از پشت خط می شنوم، همان صدای خسرو آواز ایران است. مدتی گذشت و برای دیدن استاد راهی هشتگرد شدم؛ استاد در هشتگرد باغی  باصفا داشت. اولین دیدار من با استاد هم در همین محل خاطره انگیز اتفاق افتاد و از آن سال به بعد پای درس ایشان نشستم و از ایشان فراوان آموختم.
​​​​​​​
مختصری درباره ویژگی های سبک آوازی ایشان برایمان بگویید.
یکی از ویژگی‌های بارز آواز استاد، «پرده‌گردانی» و گردش‌های هنرمندانه در گوشه‌های ردیف موسیقی ایرانی است.در آواز استاد شجریان، کار از صنعت تلفیق شعر و موسیقی فراتر رفته و در زیباترین بستر هنری پیش می‌رود. تسلط ایشان به مقام‌ها و گوشه‌های آواز کلاسیک ایران و همچنین آشنایی عمیقش با ادبیات فارسی، ابزار به‌کارگیری ذوق هنری اوست.
یکی از ویژگی های آواز استاد، تحریرهای منحصر به فرد ایشان است؛  در مورد «تحریر» که یکی از عناصر هویتی آواز ایرانی است، چه تعریف خاصی داشتند؟
استاد معتقد بودند که «ارائه تحریر صرفا نمایشی برای نشان دادن قدرت نفس نیست. گاهی اوقات شما غزلی را می‌خوانید و نیازی هم به تحریر ندارید، اما در زمان تقسیم‌بندی موسیقایی متوجه می‌شوید که در بیان بخشی از شعر دچار مشکل هستید. این مشکل را با تحریر برطرف می‌کنیم. یعنی در بخشی از آواز که نمی‌توان با شعر آن را ارائه کرد، از تحریر استفاده می‌کنیم .تحریر، ابزاری برای بیان احساسی است که در قالب کلام نمی‌گنجد. یعنی تحریر جایگزین کلام می‌شود، نه این که کلام را تحت‌الشعاع قرار دهد.»
نکته بسیار مهمی که در شیوه استاد وجود دارد، نسبت تحریر با کلام است؛ این نگاه، تحریر را از یک تکنیک صرفاً صوتی به ابزاری در خدمت معنا و بیان تبدیل می‌کند.همچنین در آواز استاد تعادل خاصی بین شعر و میزان تحریر وجود دارد .
یکی از ویژگی‌های بارز استاد، توجه ویژه‌شان به شعر و ادبیات فارسی بود. کدام شاعر بیش از همه موردعلاقه استاد بود؟
استاد در مصاحبه‌ای گفته‌اند: «من با سعدی زندگی کرده‌ام. بعد از او هم به ترتیب بیشتر از حافظ، عطار و مولانا خوانده‌ام.»استاد معتقد بود، موسیقی به دو قسم است :
«اول موسیقی بی کلام که برای خود دارای شخصیت جداگانه ای است .دوم موسیقی باکلام که به شکل آواز خوانده می شود .
خواننده در وهله اول باید معنای شعر را خوب بداند و برای دانستن معنا باید موسیقی کلام را خوب بداند و شعر را درست بخواند. اگر کمی اشتباه کند و سیلاب‌ها را پس و پیش بخواند، شیرازه کار از دست خارج می‌شود. پس خواننده نخست باید شعر را بشناسد تا بتواند موسیقی شعر را بیان کند.»
علاوه بر دقت نظر و تسلط استاد در انتخاب شعر، ایشان در مناسب خوانی هم تاکیدهای زیاد داشتند لطفا در این باره هم توضیح دهید.
استاد در انتخاب شعر، «مناسب‎خوانی» را اصل اول می‌دانستند. یعنی توجه به موقعیت مکانی و زمانی و اجتماعی .
همچنین استاد درباره تناسب شعر و موسیقی گفتند:« پیوند کلام و موسیقی ضروری است. به همین دلیل نمی‌توان از اشعاری استفاده کرد که نه مقتضای حال و مقام‌اند و نه توان آن را دارند تا دمساز نای موسیقی گردند» . 
خسرو آواز ایران  علاوه بر شعر کلاسیک، هنجارشکنی هایی مانند خوانش شعر نیمایی در قالب آواز داشتند؛ در این باره نظرشان چه بود؟ 
 می توان به جرئت گفت که استاد در موسیقی ایرانی،  اولین خواننده‌ای بودند که به سراغ قالب نیمایی رفتند و شعر«داروگ» از نیما یوشیج با آهنگ‎سازی محمدرضا لطفی و «پرکن پیاله را» از فریدون مشیری با آهنگ‎سازی فریدون شهبازیان را خواندند . بعدها «زمستان» اخوان ثالث را با آهنگ‎سازی حسین علیزاده خواندند و شعر «خانه‌ام ابری‌ست» نیما یوشیج را با آهنگ‎سازی مجید درخشانی .
به نظر شما، مهم‌ترین دلایل ماندگاری استاد در تاریخ موسیقی ایران چیست؟
مهم‌ترین دلایل ماندگاری استاد را می‌توان در چند اصل مهم خلاصه کرد؛ اهل تحقیق و پژوهش بودن چه در زمینه آواز و چه ابداع ساز ، تسلط فنی بر آلات موسیقی ، دستگاه‌های موسیقی ایرانی و تحریرهای منحصر به‌ فردش .درک عمیق از فرهنگ، ادبیات و شعر فارسی وپیوند دیرینه با حافظه شنیداری مردم از مهم‎ترین دلایل ماندگاری استاد محمدرضا شجریان است.
10 صفحه اول