توئیت اخیر ایلان ماسک با یک تصویر ساده، بحثی جدی در محافل فناوری و اقتصادی به راه انداخت؛ تصویری که نشان می دهد لایه‌های پیشرفته اقتصاد دیجیتال در نهایت بر زیرساختی فیزیکی به نام تنگه هرمز تکیه دارند. این تصویر، بیش از یک استعاره، یادآوری این واقعیت است که اقتصاد دیجیتال - حتی در پیشرفته‌ترین شکل خود-  به زیرساخت‌های فیزیکی، انرژی و جغرافیا وابسته است.
​​​​​​​
هوش مصنوعی؛ موتور چند تریلیون دلاری اقتصاد جهان
برآورد نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد هوش مصنوعی می‌تواند طی یک دهه آینده، در سناریوهای مختلف، تا حدود ۱۵ تریلیون دلار به تولید ناخالص جهانی اضافه کند. این فناوری به‌سرعت در حال تبدیل شدن به «زیرساخت عمومی اقتصاد» است؛ از بازارهای مالی و صنعت گرفته تا سلامت و تجارت.
اما این موتور دیجیتال، بر سه ستون فیزیکی استوار است: داده، توان پردازشی و انرژی.
تنگه هرمز؛ نبض انرژی هوش مصنوعی
در این میان، انرژی نقشی تعیین‌کننده دارد. دیتاسنترها به‌عنوان قلب تپنده هوش مصنوعی، به‌شدت انرژی‌بر هستند و بخش قابل‌توجهی از هزینه‌های عملیاتی آن‌ها به برق اختصاص دارد. آموزش مدل‌های بزرگ زبانی نیز مصرف انرژی را به‌طور تصاعدی افزایش می‌دهد. بنابراین، هر شوک در بازار انرژی، مستقیماً به هزینه پردازش و توسعه خدمات هوش مصنوعی منتقل می‌شود.
تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‎های انرژی جهان محسوب می‌شود که روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت-معادل نزدیک به یک‌پنجم مصرف جهانی- و بخش مهمی از تجارت گاز طبیعی مایع (LNG) از آن عبور می‌کند.
اگر چه دیتاسنترهای بزرگ جهان عمدتاً در نقاطی دور از خلیج فارس مستقر هستند و مستقیماً از نفت این منطقه برق تولید نمی‌کنند؛ با این حال ارتباط هوش مصنوعی با هرمز از مسیری «غیرمستقیم اما بسیار اثرگذار» می‌گذرد. اختلال در این تنگه به‌سرعت باعث جهش قیمت جهانی نفت و گاز می‌شود. از آن‎جا که قیمت انرژی در بازارهای جهانی به هم پیوسته است، این جهش به افزایش قیمت برق در سراسر جهان منجر می‎شود و هزینه‌ نگهداری زیرساخت‌های دیجیتال را به‌شدت بالا می‌برد.
در واقع زنجیره به این شکل عمل می‌کند:
اختلال در هرمز -> جهش قیمت جهانی انرژی  ->  افزایش هزینه برق دیتاسنترها  ->  رشد هزینه خدمات هوش مصنوعی.
زنجیره نیمه‌هادی‌ها و متغیرهای پنهانی مثل «هلیوم»
اما ماجرا به این جا ختم نمی شود. هوش مصنوعی بدون تراشه‌های پیشرفته عملاً بی‌معناست. این صنعت به‌شدت به زنجیره تأمین جهانی وابسته است. اختلال در مسیرهای کلیدی تجارت جهانی از جمله هرمز، نه تنها هزینه لجستیک تجهیزات فوق‌پیشرفته را افزایش می‌دهد، بلکه بر تأمین مواد اولیه خاص (افزایش هزینه و زمان تامین) نیز اثر می‌گذارد.
در این میان، گاز «هلیوم» نقشی کوچک اما بسیار حیاتی دارد. از هلیوم در فرایندهای تولید نیمه‌هادی‌ها و خنک‌سازی تجهیزات حساس صنعتی (در محیط های فوق پاک صنعتی) استفاده می‌شود. قطر یکی از بزرگ‎ترین صادرکنندگان هلیوم جهان است که بخش مهمی از صادرات آن از مسیر خلیج فارس و تنگه هرمز می‌گذرد. هرچند هلیوم به‌اندازه نفت تعیین‌کننده نیست، اما در کنار سایر اختلالات لجستیکی، می‌تواند به‌عنوان یک «نقطه فشار» در زنجیره تولید تراشه‌های پیشرفته عمل کند.
از نفت تا الگوریتم
اختلال کنونی در تنگه هرمز، در حال ایجاد یک زنجیره علی-معلولی در اقتصاد دیجیتال جهانی است:
۱. شوک عرضه انرژی و جهش قیمت‌ها.
۲. افزایش هزینه تولید برق و فشار بر حاشیه سود شرکت‌های فناوری.
۳. افزایش قیمت خدمات ابری (Cloud) برای کاربران نهایی.
۴. کندشدن سرعت سرمایه‌گذاری روی مدل‌های سنگین و جدید هوش مصنوعی.
در سطح کلان، این روند می‌تواند بخشی از رشد پیش‌بینی‌شده چند تریلیون دلاری این فناوری را تحت فشار قرار دهد. این موضوع نشان می‌دهد که هوش مصنوعی نه‌تنها یک پدیده انتزاعی و نرم‌افزاری، بلکه بخشی از اقتصاد «انرژی‌محور» جهان است.
اقتصاد هوشمند ریشه در زمین دارد
درمجموع، پیام تصویر منتشرشده توسط ایلان ماسک روشن است: اقتصاد هوش مصنوعی، با وجود ظاهر دیجیتال، بر پایه‌ای کاملاً فیزیکی بنا شده است. تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نقاط اتصال انرژی و تجارت، نقشی کلیدی در تعیین «هزینه تولید هوش» ایفا می‌کند.هر واحد داده‌ای که توسط یک مدل زبانی پردازش می‌شود، در نقطه‌ای از زنجیره، به انرژی و مسیرهای حمل‌ونقل متصل است. شاید اقتصاد قرن ۲۱ بر پایه داده‌ها باشد، اما نبض آن هنوز با ریتم جریان انرژی در گلوگاه‌های جغرافیایی تنظیم می‌شود.