حلقه گمشده شعر آیینی

محمدرضا یعقوبی‌آل از شاعر ان آیینی در نشست «آسیب‌شناسی شعر آیینی» در تحریریه خراسان، چالش‌های شعر آیینی معاصر را واکاوی کرد. او معتقداست: امروز، شاعران آن طور که باید اهل مطالعه نیستند

نویسنده: محمد بهبودی نیا

مترجم:

شعر آیینی در سال‌های اخیر از نظر کمیت و کیفیت رشد چشمگیری داشته، اما همزمان با این گسترش، پرسش‌های جدی نیز درباره کارکرد، نوآوری و میزان اثرگذاری آن مطرح شده است. آیا شعر آیینی امروز همچنان می‌تواند در برابر ظلم و انحراف موضعی روشن داشته باشد؟ آیا این جریان ادبی توانسته است از تکرار فاصله بگیرد و به تولید مضامین تازه دست یابد؟ این‌ موضوعات، بخشی از محورهای مطرح شده در نشست «آسیب‌شناسی شعر آیینی» بود که به همت روزنامه خراسان و انجمن ادبی «آغاز» در موسسه فرهنگی هنری خراسان برگزار شد. در این نشست محمدرضا یعقوبی‌آل، شاعر آیینی شناخته‌شده کشور، از ضرورت بازگشت به منابع اصیل دینی، توجه به رسالت اجتماعی شعر و پرهیز از سطحی‌نگری سخن گفت. 

شعر آیینی تنها مدح نیست
محمدرضا یعقوبی‌آل با اشاره به جایگاه شعر آیینی در سال‌های پس از انقلاب اسلامی گفت: فضای ایجادشده پس از انقلاب، زمینه رشد چشمگیر شعر آیینی را فراهم کرد و با وجود برخی آسیب‌ها، اتفاقات ارزشمندی در این حوزه رقم خورد. شعر آیینی امروز از نظر تعداد شاعران، آثار منتشرشده و جریان‌های فعال ادبی، با پیش از انقلاب قابل مقایسه نیست.
یعقوبی‌آل افزود: امروز باید شعر ما و قلم ما بسیاری از خصایل اهل‌بیت(ع) رابه وضوح به مردم  نشان دهد که یکی از آن‌ها اعلام برائت از ظالم و ظلم است؛ آن هم با شمشیر کشیده که همان قلم شاعران است.
وی خاطرنشان کرد: شعر آیینی نباید صرفاً به مدح و مرثیه محدود شود، بلکه باید بتواند ارزش‌های اجتماعی و فرهنگی مکتب اهل‌بیت(ع) را نیز بازتاب دهد.
چرا شعرهای آیینی دهه های اخیر شبیه هم شده است؟
این شاعر آیینی در ادامه به یکی از مهم‌ترین آسیب‌های شعر آیینی معاصر اشاره کرد و گفت: بسیاری از شاعران تصور می‌کنند که مضامین شعر آیینی به پایان رسیده است، در حالی که چنین نیست.«یک عمر می‌توان سخن از زلف یار گفت / در بند آن مباش که مضمون نمانده است». مشکل امروز شعر آیینی کمبود مضمون نیست، بلکه محدود شدن دایره مطالعاتی برخی شاعران است.
یعقوبی‌آل تصریح کرد: متأسفانه بخش قابل توجهی از مطالعات شاعران آیینی، مطالعه و شنیدن اشعار یکدیگر است؛ در حالی که شاعر باید هم به ادبیات گذشته و حال مسلط باشد و هم منابع تاریخی، روایی و عاشورایی را بشناسد.
وی ادامه داد: در بسیاری از مقاتل، منابع تاریخی و آثار کمترشناخته‌شده، مضامین بکر و ظرفیت‌های فراوانی وجود دارد که هنوز به شعر ما راه نیافته‌اند. شاعران اگر به این منابع مراجعه کنند، می‌توانند به افق‌های تازه‌ای در شعر آیینی دست یابند.
از فرزدق تا امروز؛ هزینه آیینی سرایی
یعقوبی‌آل با اشاره به سابقه تاریخی شعر آیینی گفت: هزینه و تاوان  دادن برای شعر آیینی تنها به دوران ائمه اطهار(ع) محدود نمی‌شود و در دوران معاصر نیز شاعران بسیاری برای باورهای خود هزینه پرداخته‌اند. پیش از انقلاب، انتشار و حتی نگهداری برخی آثار مرتبط با اهل‌بیت(ع) با دشواری‌های فراوان همراه بود و شاعران و پژوهشگران این عرصه محدودیت‌های متعددی را تجربه می‌کردند.
وی تأکید کرد: مرور تاریخ شعر آیینی نشان می‌دهد که این جریان صرفاً یک فعالیت ادبی نبوده، بلکه در بسیاری از مقاطع تاریخی نوعی کنش فرهنگی و اجتماعی به شمار می‌رفته است.  
​​​​​​​
 هیجان یا معرفت؟
یعقوبی‌آل با بیان این که برخی آسیب‌ها در هیئت‌ها به دلیل تأکید بیش از حد بر هیجان در شعر شکل می گیرد، گفت: در برخی مجالس به هر قیمتی تلاش می‌شود احساسات مخاطب تحریک شود، در حالی که این رویکرد گاه به تولید اشعاری منجر می‌شود که نه ارزش ادبی دارند و نه در شأن اهل‌بیت(ع) هستند. شعر آیینی باید میان عاطفه و معرفت تعادل برقرار کند و علاوه بر تأثیرگذاری احساسی، مخاطب را به شناخت عمیق‌تر مفاهیم دینی و تاریخی برساند.
روضه فقط ماتم نیست
این شاعر آیینی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: شعر آیینی نباید تنها به بازتولید غم و اندوه محدود شود. «روضه فقط خلاصه به ماتم نمی‌شود». شعر آیینی زمانی به جایگاه واقعی خود می‌رسد که بتواند در کنار ایجاد شور و عاطفه، حامل معرفت، تاریخ، زیبایی و آگاهی نیز باشد.
وی خاطرنشان کرد: آینده شعر آیینی در گرو بازگشت به منابع اصیل، گسترش مطالعات، توجه به کیفیت ادبی و حفظ پیوند میان هنر و حقیقت است؛ مسیری که می‌تواند این گونه ادبی را به جایگاه شایسته خود در فرهنگ و ادبیات ایران نزدیک‌تر کند.
10 صفحه اول