​​​​​​​
ماه محرم در گناباد، فراتر از یک مناسبت مذهبی، فرصتی برای بازخوانی هویت تاریخی و فرهنگی مردمانی است که قرن‌ها آیین‌های عاشورایی را در متن زندگی خود حفظ کرده‌اند. در این خطه کهن از جنوب خراسان رضوی، سوگواری تنها یک مراسم نیست، بلکه مجموعه‌ای از سنت‌ها و آیین‌هایی است که نسل به نسل در حافظه جمعی مردم تداوم یافته است. از شکوه نخل‌گردانی در قصبه‌شهر و ریاب گرفته تا آیین منحصربه‌فرد «حسن‌حسین» در بیدخت، هر یک بخشی از میراث فرهنگی ناملموس این دیار به شمار می‌روند.
نخل‌گردانی؛ نماد پیوند نسل‌ها
نخل‌گردانی از شاخص‌ترین آیین‌های محرم در گناباد است؛ آیینی که در آن نخل به عنوان نمادی از تابوت سیدالشهدا(ع) با مشارکت گسترده مردم به حرکت درمی‌آید. حاج علی رضایی، از پیشکسوتان نوقاب که بیش از پنج دهه در این آیین حضور داشته است، می‌گوید: پدران ما این امانت را به ما سپردند. از کودکی شاهد بودیم که چگونه با عشق و ارادت نخل را آماده می‌کردند و امروز نیز وظیفه داریم این میراث را به نسل‌های بعد منتقل کنیم.
در بیدخت نیز آیین «حسن‌حسین» جایگاه ویژه‌ای دارد. حسین خواجه، از معتمدان این شهر، معتقد است این مراسم افزون بر جنبه‌های مذهبی، نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی و حفظ انسجام محلی ایفا می‌کند. تعزیه‌خوانی نیز از دیگر جلوه‌های فرهنگی محرم در گناباد است که همچنان با استقبال مردم برگزار می‌شود. رحمت قرچه، از تعزیه‌خوانان باسابقه منطقه، انتقال سینه به سینه این هنر را عامل اصلی ماندگاری آن می‌داند و تأکید می‌کند که بسیاری از جوانان علاقه‌مند، مهارت‌های این هنر آیینی را از بزرگان فرا گرفته‌اند.
مشارکت مردمی؛ راز ماندگاری آیین‌ها
علیرضا شناسایی، پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی، استمرار آیین‌های عاشورایی گناباد را نتیجه مشارکت گسترده مردم می‌داند و معتقد است همین حضور و همراهی سبب شده این سنت‌ها در گذر زمان اصالت خود را حفظ کنند.در کنار این مشارکت مردمی، بسیاری از تجهیزات و نمادهای آیینی نیز با کمک نذورات و همت مردم نگهداری و مرمت می‌شود؛ موضوعی که نقش مهمی در تداوم این میراث فرهنگی داشته است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد نیز با اشاره به جایگاه ویژه آیین‌های عاشورایی در فرهنگ منطقه گفت: از منظر انسان‌شناسی فرهنگی، این مناسک صرفاً نمایش‌های مذهبی نیستند، بلکه متون زنده‌ای هستند که هویت و استمرار تاریخی جامعه را بازنمایی می‌کنند.
حمیدرضا محمودی افزود: گناباد تاکنون ۲۲ اثر را در فهرست میراث ناملموس ملی به ثبت رسانده که ۱۰ اثر آن به طور مستقیم با آیین‌های عاشورایی مرتبط است. این موضوع نشان می‌دهد مردم این منطقه توانسته‌اند مفاهیم و ارزش‌های عاشورا را با جغرافیا و فرهنگ محلی خود درآمیزند و آن را به میراثی زنده تبدیل کنند.