فکرش را بکنید بتوانیم همه محصولات و کالاهایی را که دوست داریم با کمترین قیمت ممکن بخریم؛ بلک فرایدی یا همان جمعه سیاه، روزی است که میلیون‌ها نفر در سراسر دنیا منتظر آن هستند تا کالا و خدمات موردنیازشان را با بیشترین تخفیف سال تهیه کنند. اما این رویداد فقط یک جشن خرید نیست؛ پشت این مناسبت جذاب، داستانی طولانی از تاریخ اقتصاد، رفتار مصرف‌کننده، روان‌شناسی خرید و حتی سیاست‌گذاری فروشگاه‌ها قرار دارد. جالب است بدانید در سال گذشته مردم فقط در آمریکا بیش از ۱۰ میلیارد دلار در همین یک روز خرید کردند؛ اما داستان بلک فرایدی در ایران کاملاً متفاوت است. در تقویم ما، تاریخ بلک فرایدی امسال مصادف با جمعه ۷ آذر ۱۴۰۴ (۲۸ نوامبر ۲۰۲۵) است؛ البته، طبق سنت هر سال، بسیاری از فروشگاه‌های آنلاین از چند روز قبل کمپین‌ها و تخفیف‌های خود را آغاز می‌کنند تا فرصت بیشتری برای خرید فراهم شود. هرچند که خیلی وقت‌ها نباید به آن‌ها اعتماد کرد. در این مطلب، نگاهی جامع به تاریخچه بلک فرایدی، تأثیرات روان‌شناسی و تفاوت‌های اجرای آن در ایران و جهان خواهیم داشت.

از یک اصطلاح پلیسی  تا یک سنت جهانی خرید
تاریخ بلک فرایدی به دهه ۱۹۶۰ در شهر فیلادلفیا برمی‌گردد؛ جایی که پلیس این شهر اصطلاح «جمعه سیاه» را برای توصیف شلوغی شدید، ترافیک و هرج‌ومرج بعد از روز شکرگزاری به کار ‌برد. چند سال بعد فروشگاه‌ها این اصطلاح را بازتعریف کردند و گفتند بلک‌فرایدی روزی است که حساب‌های مالی آن‌ها از قرمز(ضرر) به سیاه (سود) تبدیل می‌شود. همین روایت جدید باعث شد این روز از یک مفهوم منفی، به یکی از مهم‌ترین روزهای خرید سال تبدیل شود. با گسترش رسانه‌ها و تجارت الکترونیک، بلک‌فرایدی از آمریکا فراتر رفت و به یک رویداد جهانی بدل شد که امروز در بسیاری از کشورهای اروپایی و آسیایی هم برگزار می‌شود. اما روی دیگر این روز، حوادث و خشونت‌هایی است که در تاریخ بلک فرایدی ثبت شده است. از کشته شدن یک نگهبان و آسیب دیدن یک زن باردار در فروشگاه والمارت در سال ۲۰۰۸ گرفته تا درگیری‌های فیزیکی، استفاده از اسپری فلفل، شلیک بر سر جای پارک و حتی مرگ چند نفر در سال‌های بعد، همه نشان می‌دهد که هیجان خرید گاهی به رفتارهای خطرناک منجر شده. هرچند با گسترش خرید آنلاین، این خشونت‌ها کمتر دیده می‌شود، اما ازدحام و رقابت شدید همچنان بخشی از هویت بلک فرایدی باقی مانده است؛ روزی که هم می‌تواند سودمند و هیجان‌انگیز باشد و هم چهره‌ای تاریک و پرتنش داشته باشد.


روان‌شناسی جمعه‌ای که سیاه نیست
جذابیت بلک فرایدی فقط به تخفیف‌ها مربوط نیست، بلکه به سازوکارهایی برمی‌گردد که مستقیماً ذهن و احساسات مصرف‌کننده را هدف می‌گیرد. در این روز، فروشگاه‌ها با استفاده از تکنیک‌های روان‌شناختی کاملاً برنامه‌ریزی‌شده، افراد را به خرید بیشتر حتی فراتر از نیاز واقعی‌شان ترغیب می‌کنند. یکی از مهم‌ترین این تکنیک‌ها ایجاد حس کمبود و محدودیت است. عبارت‌هایی مثل «فقط امروز»، «آخرین فرصت» یا «موجودی محدود» باعث می‌شود مغز احساس کند اگر همین حالا خرید نکند، فرصت مهمی را از دست خواهد داد. در کنار آن، ترس از دست دادن فرصت یا همان «FOMO» نقش مهمی ایفا می‌کند. مصرف‌کننده نمی‌خواهد ببیند دیگران در حال خرید کالاهای ارزشمند با تخفیف‌های بزرگ هستند و او از این فرصت جا مانده است. فروشگاه‌ها همچنین با نمایش قیمت قبل و بعد ذهن را فریب می‌دهند. وقتی مشتری می‌بیند یک کالا از ۱۰ میلیون به ۵ میلیون رسیده، حتی اگر آن محصول را نمی‌خواسته، احساس می‌کند اگر نخرد، ضرر کرده. شمارش معکوس روی سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی هم یک ابزار قوی دیگر است؛ تایمرها مانند زنگ خطر عمل می‌کنند و مغز را در حالت تصمیم‌گیری فوری قرار می‌دهند. تمام این عوامل کنار هم باعث ترشح دوپامین در مغز می‌شود؛ همان هورمونی که هنگام هیجان، پیروزی یا به‌دست‌آوردن یک فرصت ارزشمند آزاد می‌شود. نتیجه این است که فرد نه‌تنها برای خرید کالاهای ضروری، بلکه برای خرید چیزهایی که حتی قبل از آن لحظه به آن‌ها فکر هم نکرده بود، وسوسه می‌شود.

تخفیف‌هایی گران‌تر از اصل جنس
چند سالی است که جمعه سیاه یا به قول فرنگی‌ها «بلک فرایدی» جای خود را در بازار ایران باز کرده است. حراج‌هایی که در آخرین جمعه ماه نوامبر و به مناسبت نزدیک شدن سال جدید میلادی، در کشورهای خارجی برگزار می‌شود. به طوری که حراجی‌های متداول و سنتی خودمان مانند آخر فصل و شب عید و سال نو و... همه در جمعه سیاه تجمیع شده‌اند. فروشنده‌ها به این امید که بتوانند جنس‌های تغییر فصل را به فروش برسانند و خریداران در این آرزو که با این بهانه بتوانند خریدهای سال‌شان را ارزان‌تر انجام دهند. البته که در خارج، بلک فرایدی همان طور که از اسمش مشخص است، یک روز «فرایدی» است ولی در ایران تبدیل به هفته و دهه و... جمعه سیاه شده است! در این میان فروشگاه‌های بزرگ و اینترنتی بیشتر روی این حراج مانور می‌دهند. آنلاین شاپ‌هایی که با قدرت گرفتن و گسترده شدن، بازار فروشگاه‌های محلی و مغازه‌های کوچک و کسب و کارهای خرد را کساد کرده‌اند و به بهانه حراج جمعه سیاه، بیشتر از قبل بازار را از چنگ رقیبان ضعیف خود بیرون می‌آورند. در سال‌های اولی که جمعه سیاه مد شده بود، مشتریان می‌توانستند خریدهای اقتصادی و به‌صرفه‌ای انجام دهند. خریدهایی که تخفیف واقعی داشتند و قیمت‌شان به نسبت روزها و ماه‌های قبل، تفاوت فاحشی داشت. اما به مرور به دلیل افزایش تورم، رکود، کاهش ارزش پول، طمع فروشندگان و دلایل دیگر، جمعه سیاه، سفید و سفیدتر شد! کار به جایی رسید که در این یکی دو سال اخیر دست فروشگاه‌ها برای خریداران رو شده و از این مورد با تمسخر یاد می‌کنند. امسال کاربران زیادی در شبکه‌های اجتماعی با ثبت قیمت اجناس قبل از بلک فرایدی و بعد از آن، گران‌تر شدن کالا در این روز را به نمایش گذاشتند. تخفیف‌هایی که با بالا بردن قیمت جنس، گران‌تر از قیمت اصلی برای مشتری آب می‌خورد. این اتفاق به‌طور ویژه برای محصولاتی که قیمت‌های‌شان چندان مشخص نیست مثل کیف و کفش چرم، اسپیکر، هدفون، هندزفری و... می‌افتد. پس اگر خواستید از بلک‌فرایدی فروشگاه‌های آنلاین معروف و... خریداری کنید حتماً از قیمت واقعی محصول اطلاع پیدا کنید تا خریدتان توجیه اقتصادی داشته باشد.