از دیوان‌سالاریِ فربه عبور کنید
نویسنده: سید عباسعلی وهاب زاده موسوی
مترجم:
واقعیت آن است که ما در دوره جدید حکمرانی، بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازنگری در معماری نهادهای حاکمیتی، به‌ویژه نهادهای دینی و انقلابی هستیم؛ نهادهایی که در طول دهه‌ها، دچار عارضه خطرناکی به نام فربهی بوروکراتیک و موازی‌کاری شده‌اند.
1_هزارتوی موازی‌کاری و هدررفت منابع: امروز اگر از منظر سیاست‌گذاری عمومی به ساختار فرهنگی و اجتماعی کشور نگاه کنیم، با ترافیکی از سازمان‌ها مواجهیم که دارای تداخل صلاحیت شدید هستند. یکی از بارزترین مثال‌های آن، مدیریت مسجد است؛ مشخص نیست متولی اصلی مساجد در ایران دقیقاً کدام نهاد است؟ سازمان اوقاف، سازمان تبلیغات اسلامی، کانون‌های فرهنگی هنری مساجد، پایگاه‌های بسیج، مرکز رسیدگی به امور مساجد، یا هیئت‌امنای محلی؟ در حوزه رسیدگی به محرومان نیز داستان همین است. کمیته امداد، سازمان بهزیستی، بنیاد مستضعفان، ستاد اجرایی فرمان امام، جمعیت هلال احمر و ده‌ها نهاد حاکمیتی دیگر، همگی در یک میدان واحد در حال عملیات هستند.
این تعدد ساختاری، عواقبی نامطلوب برای اقتصاد سازمان و عدالت اجتماعی درپی داشته است: نخست؛ بخش عظیمی از بودجه تخصیصی این نهادها، پیش از آنکه به میدان عمل برسد، صرف پرداخت حقوق کارکنان، حفظ ساختمان‌ها و هزینه‌های جاری ماشین دیوان‌سالاری می‌شود. دوم؛ تداخل صلاحیت‌ها به یک رقابت ناسالم سازمانی برای ارائه بیلان کار منجر شده است. سوم و از همه دردناک‌تر؛ لوث شدن مسئولیت و فقدان پاسخگویی است. قاعده نانوشته حکمرانی می‌گوید: وقتی همه متولی یک کار باشند، عملاً هیچ‌کس پاسخگو نیست. تعدد نهادهای هم‌عرض باعث شده تا در زمان ناکارآمدی یا مطالبه عمومی، نهادها با پاس‌کاری سازمانی، تقصیر را به گردن یکدیگر انداخته و از زیر بار پاسخگویی شانه خالی کنند.
2-دولتی‌سازی امر قدسی: اما آسیب بزرگ‌تر این فربهی سازمانی، جنبه هویتی دارد. ورود بی‌رویه سازمان‌های عریض و طویل به حوزه‌های مذهبی و انقلابی، آرام‌آرام به دولتی شدن امر قدسی منجر شده است. نهاد دین و امور خیریه در ایران، قرن‌ها متکی بر شبکه مردمی، بازار و مساجد اداره می‌شد. امروز، سازمان‌زدگی باعث شده تا مردم احساس کنند ترویج دین یا دستگیری از نیازمندان، صرفاً وظیفه دولت و نهادهای حاکمیتی است و بدین ترتیب، سرمایه اجتماعی و مشارکت مردمی در حال رنگ باختن است. راهکار بنیادین در این گذار، تغییر پارادایم نهادهای دینی و انقلابی از نقش تصدی‌گر و مجری مستقیم، به نقش تنظیم‌گر و تسهیل‌گر است. نهادهای حاکمیتی نباید خودشان قرارگاه بزنند و نیرو استخدام کنند؛ بلکه باید موانع را از سر راه حلقه‌های میانی، خیریه‌های مردمی و تشکل‌های خودجوش بردارند.
3- مقاومت در برابر تحول: با وجود ضرورت این بازطراحی، مسیر ادغام، چابک‌سازی و حذف موازی‌کاری‌ها در ایران با موانع و مقاومت‌های سرسختانه‌ای روبه‌روست:
۱. مخالفت مدیران مادام‌العمر: اصلی‌ترین مانع، بخشی از مدیرانی هستند که سالیان دراز (گاه بیش از دو دهه) بر کرسی ریاست این سازمان‌های سنتی تکیه زده‌اند. برای این طیف، هرگونه تغییر ساختار، به معنای از دست رفتن قلمرو قدرت، بودجه و نفوذ سیاسی آن‌هاست.
۲. اینرسی و مقاومت برخی از کارکنان: بخشی از بدنه کارمندی این سازمان‌ها که به روزمرگی و امنیت شغلی ناشی از بوروکراسی خو گرفته‌اند، در برابر هرگونه چابک‌سازی که حاشیه امن آن‌ها را تهدید کند، مقاومت پنهان و آشکار می‌کنند.
۳. تله بودجه‌گیری: در نظام اداری ایران، فلسفه وجودی و بقای بسیاری از سازمان‌ها، تنها جذب بودجه سال بعد است، نه حل مسئله. تعطیلی یا ادغام نهادهای موازی، به معنای حذف ردیف‌های بودجه‌ای است که ذی‌نفعان قدرتمندی دارد.
۴. فقدان فرهنگ تحول: متأسفانه در میان بسیاری از مسئولان، اثربخشی یک نهاد با تعداد پرسنل و تعداد ساختمان‌های آن سنجیده می‌شود، نه با میزان تأثیرگذاری واقعی آن در جامعه و همین امر سبب می‌گردد در برابر ادغام و کوچک‌شدن مقاومت کنند.
خلاصه آنکه نهادهای انقلابی، برای حفظ پویایی و نفوذ کلام خود در نسل جدید، چاره‌ای جز تن دادن به یک رژیم سخت سازمانی ندارند. چابک‌سازی، حذف نهادهای موازی و تسهیل‌گری (به جای تصدی‌گری)، تنها راه نجات این ساختارها از زیر بار سنگین دیوان‌سالاری است.
1_هزارتوی موازی‌کاری و هدررفت منابع: امروز اگر از منظر سیاست‌گذاری عمومی به ساختار فرهنگی و اجتماعی کشور نگاه کنیم، با ترافیکی از سازمان‌ها مواجهیم که دارای تداخل صلاحیت شدید هستند. یکی از بارزترین مثال‌های آن، مدیریت مسجد است؛ مشخص نیست متولی اصلی مساجد در ایران دقیقاً کدام نهاد است؟ سازمان اوقاف، سازمان تبلیغات اسلامی، کانون‌های فرهنگی هنری مساجد، پایگاه‌های بسیج، مرکز رسیدگی به امور مساجد، یا هیئت‌امنای محلی؟ در حوزه رسیدگی به محرومان نیز داستان همین است. کمیته امداد، سازمان بهزیستی، بنیاد مستضعفان، ستاد اجرایی فرمان امام، جمعیت هلال احمر و ده‌ها نهاد حاکمیتی دیگر، همگی در یک میدان واحد در حال عملیات هستند.
این تعدد ساختاری، عواقبی نامطلوب برای اقتصاد سازمان و عدالت اجتماعی درپی داشته است: نخست؛ بخش عظیمی از بودجه تخصیصی این نهادها، پیش از آنکه به میدان عمل برسد، صرف پرداخت حقوق کارکنان، حفظ ساختمان‌ها و هزینه‌های جاری ماشین دیوان‌سالاری می‌شود. دوم؛ تداخل صلاحیت‌ها به یک رقابت ناسالم سازمانی برای ارائه بیلان کار منجر شده است. سوم و از همه دردناک‌تر؛ لوث شدن مسئولیت و فقدان پاسخگویی است. قاعده نانوشته حکمرانی می‌گوید: وقتی همه متولی یک کار باشند، عملاً هیچ‌کس پاسخگو نیست. تعدد نهادهای هم‌عرض باعث شده تا در زمان ناکارآمدی یا مطالبه عمومی، نهادها با پاس‌کاری سازمانی، تقصیر را به گردن یکدیگر انداخته و از زیر بار پاسخگویی شانه خالی کنند.
2-دولتی‌سازی امر قدسی: اما آسیب بزرگ‌تر این فربهی سازمانی، جنبه هویتی دارد. ورود بی‌رویه سازمان‌های عریض و طویل به حوزه‌های مذهبی و انقلابی، آرام‌آرام به دولتی شدن امر قدسی منجر شده است. نهاد دین و امور خیریه در ایران، قرن‌ها متکی بر شبکه مردمی، بازار و مساجد اداره می‌شد. امروز، سازمان‌زدگی باعث شده تا مردم احساس کنند ترویج دین یا دستگیری از نیازمندان، صرفاً وظیفه دولت و نهادهای حاکمیتی است و بدین ترتیب، سرمایه اجتماعی و مشارکت مردمی در حال رنگ باختن است. راهکار بنیادین در این گذار، تغییر پارادایم نهادهای دینی و انقلابی از نقش تصدی‌گر و مجری مستقیم، به نقش تنظیم‌گر و تسهیل‌گر است. نهادهای حاکمیتی نباید خودشان قرارگاه بزنند و نیرو استخدام کنند؛ بلکه باید موانع را از سر راه حلقه‌های میانی، خیریه‌های مردمی و تشکل‌های خودجوش بردارند.
3- مقاومت در برابر تحول: با وجود ضرورت این بازطراحی، مسیر ادغام، چابک‌سازی و حذف موازی‌کاری‌ها در ایران با موانع و مقاومت‌های سرسختانه‌ای روبه‌روست:
۱. مخالفت مدیران مادام‌العمر: اصلی‌ترین مانع، بخشی از مدیرانی هستند که سالیان دراز (گاه بیش از دو دهه) بر کرسی ریاست این سازمان‌های سنتی تکیه زده‌اند. برای این طیف، هرگونه تغییر ساختار، به معنای از دست رفتن قلمرو قدرت، بودجه و نفوذ سیاسی آن‌هاست.
۲. اینرسی و مقاومت برخی از کارکنان: بخشی از بدنه کارمندی این سازمان‌ها که به روزمرگی و امنیت شغلی ناشی از بوروکراسی خو گرفته‌اند، در برابر هرگونه چابک‌سازی که حاشیه امن آن‌ها را تهدید کند، مقاومت پنهان و آشکار می‌کنند.
۳. تله بودجه‌گیری: در نظام اداری ایران، فلسفه وجودی و بقای بسیاری از سازمان‌ها، تنها جذب بودجه سال بعد است، نه حل مسئله. تعطیلی یا ادغام نهادهای موازی، به معنای حذف ردیف‌های بودجه‌ای است که ذی‌نفعان قدرتمندی دارد.
۴. فقدان فرهنگ تحول: متأسفانه در میان بسیاری از مسئولان، اثربخشی یک نهاد با تعداد پرسنل و تعداد ساختمان‌های آن سنجیده می‌شود، نه با میزان تأثیرگذاری واقعی آن در جامعه و همین امر سبب می‌گردد در برابر ادغام و کوچک‌شدن مقاومت کنند.
خلاصه آنکه نهادهای انقلابی، برای حفظ پویایی و نفوذ کلام خود در نسل جدید، چاره‌ای جز تن دادن به یک رژیم سخت سازمانی ندارند. چابک‌سازی، حذف نهادهای موازی و تسهیل‌گری (به جای تصدی‌گری)، تنها راه نجات این ساختارها از زیر بار سنگین دیوان‌سالاری است.
10 صفحه اول
