ما روی سیاره‌ای زندگی می‌کنیم که از دور تقریبا تمام گوشه‌هایش را می‌شناسیم. نقشه‌های ماهواره‌ای تقریبا تمام خشکی‌ها را ثبت کرده‌اند، پهپادها به مناطق صعب‌العبور پرواز می‌کنند و حتی تلفن‌های همراه می‌توانند موقعیت ما را با دقت چند متری مشخص کنند. با این حال هنوز روی همین زمین مکان‌هایی وجود دارد که انسان هرگز به آن‌ها نرسیده، یا تنها بخش بسیار کوچکی از آن‌ها را دیده است. بعضی در دل جنگل‌های غیرقابل نفوذ پنهان شده‌اند، بعضی زیر کیلومترها یخ و بعضی در تاریکی مطلق اعماق اقیانوس. عجیب‌تر این که در یکی از موارد، انسان سال‌ها تصور می‌کرد جزیره‌ای روی زمین وجود دارد، تا این که یک کشتی به محل آن رفت و فهمید اساسا چنین جزیره‌ای وجود خارجی ندارد! زمین هنوز تمام رازهایش را فاش نکرده است. تصاویر ماهواره‌ای و فناوری‌های مدرن باعث شده‌اند تصور کنیم دیگر نقطه ناشناخته‌ای روی زمین باقی نمانده است. اما «شناختن جای یک نقطه روی نقشه» با «شناختن آن‌چه در آن نقطه وجود دارد» تفاوت بزرگی دارد. بسیاری از مناطق زمین فقط از بالا دیده شده‌اند و هنوز کسی به درون آن‌ها نرفته است. جنگل‌های انبوه، کوه‌های عمودی، غارهای عمیق، یخ‌های قطبی و مهم‌تر از همه اعماق اقیانوس، همچنان بخش‌هایی از سیاره ما را در خود پنهان کرده‌اند. در واقع در برخی موارد دانشمندان درباره سطح ماه یا مریخ اطلاعات دقیق‌تری نسبت به قسمت‌هایی از کف اقیانوس‌های زمین دارند. دلیلش هم ساده است؛ رسیدن به فضا، گاهی از رسیدن به چند کیلومتر زیر سطح آب آسان‌تر است.


گودال ماریانا | جایی که فشار، دشمن انسان است
یکی از مشهورترین نقاط ناشناخته زمین، گودال ماریانا در اقیانوس آرام است. منطقه‌ای که احتمالا عمیق‌ترین نقطه شناخته‌شده سیاره محسوب می‌شود. عمق این گودال حدود ۱۱ کیلومتر است. برای تصور این عدد کافی است قله اورست را در آن قرار دهیم، حتی در این حالت هم قله کوه هنوز زیر آب باقی می‌ماند. مشکل فقط فاصله نیست. فشار آب در چنین عمقی آن‌قدر زیاد است که تجهیزات معمولی انسان توان تحمل آن را ندارند. به همین دلیل هر سفر به اعماق گودال ماریانا یک عملیات پیچیده علمی و مهندسی محسوب می‌شود. اما شاید مهم‌ترین پرسش این باشد: در تاریکی مطلق و فشار چند صد برابر سطح دریا، چه موجوداتی زندگی می‌کنند؟ 



جنگل‌های میانمار | مکانی که هنوز اسرار خود را 
حفظ کرده‌است
در شمال میانمار جنگل‌هایی وجود دارد که به دلیل ارتفاع زیاد، شرایط جغرافیایی دشوار و فاصله از مناطق مسکونی، هنوز به‌طور کامل بررسی نشده‌اند. در این مناطق حیواناتی مانند گوزن، حواصیل و پاندای قرمز زندگی می‌کنند و حضور انسان در آن‌ها بسیار محدود است. هر گروه پژوهشی که وارد چنین مناطقی می‌شود، ممکن است با گونه‌هایی روبه‌رو شود که پیش از آن برای علم ناشناخته بوده‌اند. نمونه مشابهی را می‌توان در کوه لیکو در موزامبیک دید؛ جایی که پژوهشگران در ارتفاعات آن با یک جنگل بارانی تقریبا منزوی روبه‌رو شدند. اکوسیستمی که سال‌ها از دید انسان پنهان مانده بود. کشف چنین مکان‌هایی یک پرسش مهم هم ایجاد می‌کند: آیا معرفی یک زیست‌بوم ناشناخته به جهان، به حفاظت از آن کمک می‌کند یا برعکس، گردشگران و فعالیت‌های انسانی می‌توانند آن را نابود کنند؟


سون دونگ | غاری به بزرگی یک جهان زیرزمینی
در ویتنام غاری وجود دارد که عظمت آن بیشتر به یک داستان علمی، تخیلی شبیه است تا یک پدیده طبیعی. غار سون دونگ بزرگ‌ترین غار شناخته‌شده جهان است و ابعاد برخی قسمت‌های آن به اندازه‌ای است که یک ساختمان بسیار بزرگ می‌تواند درونش جای بگیرد. در داخل غار رودخانه، جنگل و حتی ابر و مه دیده شده است. اما حتی این غول زیرزمینی هم کاملا کشف نشده است. شبکه‌ای از تونل‌ها و حفره‌های آن همچنان ناشناخته باقی مانده و بارش‌های شدید فصلی هم دسترسی به آن را دشوار می‌کند. این غار نمونه‌ای جالب از یک واقعیت مهم است: ممکن است جایی روی نقشه کاملا شناخته‌شده باشد، اما بخش عمده دنیای واقعی آن هنوز در تاریکی باقی مانده باشد.


وستوک | دریاچه‌ای زیر کیلومترها یخ
قطب جنوب یکی از سخت‌ترین محیط‌های زمین برای زندگی انسان است، اما شگفتی اصلی آن شاید نه روی سطح، بلکه در زیر سطح یخ‌هایش قرار داشته باشد. در زیر کیلومترها یخ، دریاچه‌هایی پنهان شده‌اند که میلیون‌ها سال از سطح زمین جدا بوده‌اند. یکی از معروف‌ترین آن‌ها دریاچه وستوک است که حدود 3.7 کیلومتر زیر سطح یخ قرار دارد. دانشمندان احتمال می‌دهند این محیط‌های کاملا منزوی بتوانند سرنخ‌هایی درباره شکل‌های احتمالی زندگی در شرایط بسیار سخت ارائه دهند. اما کاوش آن‌ها یک مشکل اساسی دارد: اگر نمونه‌برداری باعث ورود آلودگی از سطح زمین شود، ممکن است دانشمندان نتوانند تشخیص دهند موجودات کشف‌شده واقعا متعلق به همان محیط باستانی بوده‌اند یا نتیجه آلودگی انسانی.


گانگهار | بلندترین قله‌ای که فتح نشده است
در میان کوه‌های جهان، گانگهار پوئن‌سوم در بوتان جایگاه ویژه‌ای دارد. این کوه با ارتفاعی حدود ۷۵۰۰ متر، بلندترین قله جهان است که هنوز انسان به قله آن نرسیده است. تلاش‌هایی برای صعود به آن انجام شده، اما موفقیت‌آمیز نبوده‌اند. از سوی دیگر صعود به قله‌های مرتفع در بوتان از سال ۲۰۰۳ ممنوع شده است. باورهای مذهبی و احترام به تقدس کوه‌ها هم در این تصمیم نقش دارند. نام کوه هم معنای جالبی دارد: «قله سفید سه برادر معنوی». بنابراین شاید این کوه یکی از معدود نقاط زمین باشد که ناشناخته ماندنش نه فقط به دلیل ناتوانی انسان، بلکه تا حدی به انتخاب انسان‌هاست.

استار | سرزمین‌هایی که باران اجازه ورود نمی‌دهد
رشته‌کوه‌های استار در پاپوآ گینه نو از مرطوب‌ترین مناطق جهان هستند. سالانه حدود ۱۰ متر باران در این منطقه می‌بارد، رقمی که تصور آن حتی برای مناطق بارانی هم دشوار است. این بارش عظیم در کنار جغرافیای سخت و انزوای منطقه، شرایطی ایجاد کرده که گونه‌های گیاهی و جانوری فراوانی در آن تکامل یافته‌اند. بیش از هزار گونه در این منطقه شناسایی شده و نزدیک به صد گونه فقط در همین محدوده زندگی می‌کنند. هرچه انسان کمتر وارد چنین محیط‌هایی شود، طبیعت فرصت بیشتری برای شکل دادن به اکوسیستم‌هایی کاملا منحصربه‌فرد پیدا می‌کند.

گرینلند | سرزمین سفید و تقریبا خالی
گرینلند کاملا ناشناخته نیست و جمعیت انسانی هم دارد، اما وسعت عظیم آن در مقایسه با جمعیت بسیار اندک، باعث شده مناطق وسیعی از آن تقریبا خالی از حضور انسان باشد. این سرزمین حدود ۲ میلیون کیلومترمربع وسعت دارد، اما جمعیت آن تنها حدود ۶۰ هزار نفر است. بخش بزرگی از گرینلند هم زیر پوشش یخ قرار گرفته و ضخامت یخ در بعضی نقاط به حدود 3 کیلومتر می‌رسد. در چنین شرایطی تغییرات ناگهانی آب‌وهوا، سرمای شدید و دشواری حمل‌ونقل باعث می‌شود بخش‌هایی از سرزمین حتی برای پژوهشگران هم بسیار دشوار و پرهزینه باشند.


ربع خالی | بیابان ناشناخته شنی
در نقطه مقابل یخ‌های گرینلند، یکی از سخت‌ترین محیط‌های گرم زمین قرار دارد: ربع‌الخالی. این بیابان عظیم در شبه‌جزیره عربستان گسترده شده و حدود ۶۵۰ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد. بخش‌هایی از عربستان، عمان، امارات متحده عربی و یمن در محدوده آن قرار گرفته‌اند. نام عربی آن به معنای «ربع خالی» است؛ نامی که کاملا با شرایط منطقه تناسب دارد. گرمای شدید، نبود آب و وسعت شنزارها باعث شده عبور از آن بسیار دشوار باشد. برتراند توماس، جهانگرد بریتانیایی در سال ۱۹۳۰ نخستین غربی شناخته‌شده‌ای بود که توانست کل این بیابان را طی کند، سفری که ۵۹ روز طول کشید. با این حال حتی امروز هم بخش‌هایی از این دریای شن عملا از حضور انسان خالی است.

هنوز چقدر از زمین را نمی‌شناسیم؟
با تمام پیشرفت‌های فناوری، هنوز نمی‌توان گفت زمین به‌طور کامل کشف شده است. امروز ماهواره‌ها می‌توانند سطح زمین را با دقتی بی‌سابقه ثبت کنند؛ اما تصویر ماهواره‌ای نمی‌تواند تمام آن‌چه را در اعماق یک غار، زیر یخ‌های قطبی، در دل جنگل‌های انبوه یا در کف اقیانوس وجود دارد، آشکار کند. این نقاط ناشناخته شاید حاوی گونه‌های جدید، اطلاعاتی درباره تاریخ اقلیم زمین یا حتی سرنخ‌هایی درباره شکل‌گیری حیات باشند. اما یک تناقض مهم وجود دارد: هرچه فناوری ما برای کشف این مناطق پیشرفته‌تر می‌شود، خطر آسیب زدن به آن‌ها هم افزایش می‌یابد. انسان قرن‌ها برای کشف سرزمین‌های جدید تلاش کرده است. اما امروز مسئله فقط «توانایی ورود» نیست، مسئله این است که آیا ورود ما به هر نقطه‌ای ضرورت دارد یا نه. ممکن است یک جنگل ناشناخته با یک جاده، یک غار با گردشگری گسترده، یا یک اکوسیستم قطبی با یک عملیات تحقیقاتی نادرست آسیب ببیند. شاید بعضی از آخرین مناطق ناشناخته زمین دقیقا به این دلیل ارزشمندند که هنوز ناشناخته باقی مانده‌اند. در جهانی که تقریبا هر نقطه‌ای روی نقشه ثبت شده، شاید بزرگ‌ترین راز زمین دیگر این نباشد که «کجا هست؟»، بلکه این باشد که چه چیزهایی در آن وجود دارد که هنوز انسان ندیده است.

ماداگاسکار | جایی که طبیعت 
مسیر خودش را ساخته است
ذخیره‌گاه طبیعی تسینگی دِ بماراها در ماداگاسکار یکی دیگر از نقاط شگفت‌انگیز زمین است. در این منطقه میلیون‌ها سال فرسایش، صخره‌های آهکی تیز و باریک و دره‌های عمیقی ایجاد کرده که عبور از آن‌ها گاهی شبیه راه رفتن روی تیغ است. حتی نام «تسینگی» در زبان مالاگاسی معنایی نزدیک به «با نوک پا راه رفتن» دارد. این محیط سخت باعث شده گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری در آن تکامل پیدا کنند، گونه‌هایی که بعضی از آن‌ها در هیچ جای دیگر جهان دیده نمی‌شوند.

رورایما | کوهی میان سه کشور
کوه رورایما در محل تلاقی ونزوئلا، برزیل و گویان قرار دارد. دیواره‌های تقریبا عمودی و مسیرهای دشوار، دسترسی به بخش‌های مختلف آن را محدود کرده است. علاوه بر دشواری جغرافیایی، قوانین و مجوزهای مربوط به سه کشور هم کار را پیچیده‌تر می‌کند. این کوه از آن دسته مکان‌هایی است که حتی وقتی انسان به آن نزدیک می‌شود، طبیعت همچنان می‌تواند دسترسی به بخش‌هایی از آن را بسیار دشوار کند.


سندی | جزیره‌ای که هرگز 
وجود نداشت!
شاید عجیب‌ترین داستان این فهرست مربوط به «جزیره سندی» باشد. این جزیره ظاهرا در نزدیکی کالدونیای جدید قرار داشت و حتی در برخی نقشه‌ها ثبت شده بود. سال‌ها تصور می‌شد قطعه‌ای خشکی در اقیانوس وجود دارد که کاپیتان جیمز کوک هم در قرن هجدهم آن را مشاهده کرده است. اما در سال ۲۰۱۲ یک کشتی تحقیقاتی استرالیایی به محل رفت و هیچ جزیره‌ای پیدا نکرد. پژوهشگران دریافتند که سندی آیلند اساسا وجود ندارد و احتمالا حاصل یک خطای نقشه‌برداری تاریخی بوده است. حتی نقشه‌های دیجیتال هم برای مدتی این اشتباه را تکرار کردند تا این که سرانجام جزیره خیالی از نقشه‌ها حذف شد.