دانش‌آموزانی که در زنگ ورزش تنها با یک توپ فوتبال در گوشه حیاطی آسفالت‌شده رها می‌شوند، تصویر آشنایی برای چندین نسل از ایرانیان است. امروز اما این تصویر نوستالژیک به بحرانی جدی در حوزه سلامت عمومی بدل شده است. بر اساس آمارهای وزارت بهداشت و پایش‌های طرح کنترل وزن و چاقی دانش‌آموزان، حدود 25 درصد از جمعیت دانش‌آموزی کشور، یعنی بیش از چهارمیلیون کودک و نوجوان ۷ تا ۱۷سال از چاقی و اضافه‌وزن رنج می‌برند. ریشه این بحران خاموش را بیش از هرجا باید در کالبد فرسوده، حیاط‌های کوچک و فقر عمیق سرانه فضاهای ورزشی مدارس جست‌وجو کرد؛ جایی که فرصت دویدن و سواد حرکتی در پای کمبود زمین ذبح می‌شود. ما در همین موضوع، عصر دیروز با حسن محمدزاده، مدیرکل دفتر تربیت‌بدنی و فعالیت‌های ورزشی وزارت آموزش و پرورش گفت وگو کردیم که البته توضیحات او درباره برنامه ها و اقدامات توسعه محور ورزشی وزارتخانه امیدوارکننده بود. 



  شکاف نگران‌کننده با استانداردهای جهانی
بررسی‌های آماری نشان می‌دهد در کشورهای توسعه‌یافته، سرانه فضای ورزشی به ازای هر دانش‌آموز رقمی میان ۲ تا ۶مترمربع است؛ استانداردی که متضمن پویایی، پرورش استعدادها و سلامت روانی و جسمانی نسل آینده به شمار می‌رود. در کشور ما اما این عدد فرسنگ‌ها با استانداردهای بین‌المللی فاصله دارد. به‌گفته محمد جعفری، معاون تربیت‌بدنی و سلامت وزیر آموزش و پرورش، سرانه فضای ورزشی مدرسه‌ای در کشور تا 2سال قبل رقمی معادل 38 صدم مترمربع (کمتر از ۴۰ سانتی‌متر مربع) بود. با بهره‌برداری از 2هزار و ۸۶۲ پروژه در گام نخست و سپس آغاز مرحله دوم با هدف‌گذاری ۳ هزار پروژه، این رقم اکنون به حدود ۰.۴۸ مترمربع رسیده است؛ عددی که اگرچه رشدی ۲۶ درصدی را نشان می‌دهد، اما همچنان گویای آن است که سهم هر دانش‌آموز ایرانی از فضای ورزشی استاندارد حتی به نیم‌متر هم نمی‌رسد.

  برنامه هفتم توسعه و مأموریت ۱۱هزار پروژه‌ای
در چنین بستری، قانون برنامه هفتم پیشرفت تکلیفی سنگین و البته حیاتی بر دوش دستگاه تعلیم و تربیت گذاشته است؛ رساندن سرانه ورزشی به یک مترمربع به ازای هر دانش‌آموز تا پایان سال ۱۴۰۷.
حسن محمدزاده، مدیرکل دفتر تربیت‌بدنی و فعالیت‌های ورزشی وزارت آموزش و پرورش، در گفت‌وگو با ما درباره این چشم‌انداز می‌گوید: «ما پس از دهه‌ها، برای نخستین‌بار ۵۰۰ ناظر را به‌مدت یک سال به‌کار گرفتیم و ۱۲هزار فضای ورزشی موجود کشور را در سامانه پایش و ارزیابی فضاهای ورزشی ثبت کردیم تا تصویر دقیقی از وضعیت موجود داشته باشیم. برای رسیدن از سرانه ۰.۴۸ مترمربع فعلی به یک متر در پایان برنامه، باید دست‌کم ۱۱ هزار فضای جدید ورزشی ایجاد شود.»
به‌گفته وی، قطار توسعه متوقف نمانده و روز سه‌شنبه پیش رو، همزمان با هفته تربیت‌بدنی، هزار و۵۲۰ پروژه ورزشی جدید در سراسر استان‌ها به بهره‌برداری می‌رسد؛ گامی که در کنار 2هزار و ۸۶۲ پروژه تکمیل‌شده سال گذشته، مسیر جبران این عقب‌ماندگی تاریخی را هموارتر می‌کند.

    پارادوکس محرومیت و کلان‌شهرها
یکی از نوآوری‌های مدیریتی در این دوره، تدوین «اطلس جامع فضای ورزشی کشور» با استفاده از نقشه‌های حرارتی است؛ ابزاری که توزیع ناعادلانه امکانات را عریان می‌سازد. در این اطلس، مناطق با سرانه بالای یک متر سبز و مناطق با فقر حاد قرمز نشان داده می‌شوند. جالب این‎جاست که این سرانه نه‌تنها میان استان‌ها، بلکه درون یک استان نیز تفاوت‌های فاحشی دارد؛ به‌طوری‌که در خراسان رضوی، شهرستانی چون گناباد سرانه‌ای فراتر از ۲متر دارد، اما مناطقی مانند تبادکان مشهد با فقر شدید زیر ۰.۲ متر روبه‌رو هستند.

پول هست، زمین نیست
محمدزاده در این باره به چالش ساختاری کلان‌شهرها اشاره می‌کند: «در مناطقی مانند نواحی یک و پنج  آموزش و پرورش مشهد یا شهرستان‌های استان تهران، مشکل اصلی نه کمبود اعتبار، بلکه کمبود فیزیکی زمین است. احداث یک زمین ورزشی استاندارد نیازمند دست‌کم هزار مترمربع زمین مازاد است؛ چراکه ۴۰۰ تا ۵۰۰ متر از حیاط صرفاً باید برای صف صبحگاه دانش‌آموزان خالی بماند. تراکم شدید ساختمانی و حیاط‌های کوچک در شهرهای بزرگ، اجازه ساخت زمین‌های روباز بزرگ را نمی‌دهد.»

برنامه احداث سالن‌های تیپ ۵
در برابر این بن‌بست فضایی، راهبرد نوسازی مدارس دستخوش تغییری بنیادین شده است: گذار از سالن‌های بزرگ ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ متری به سمت «سالن‌های تیپ ۵» با ابعاد ۲۵۰ تا ۳۰۰ متر در فضای مدارس. 
مدیرکل تربیت‌بدنی آموزش و پرورش منطق این تغییر پارادایم را این‌گونه تشریح می‌کند: «یک سالن بزرگ نهایتاً در هر زنگ در اختیار ۱۰ تا ۱۲ دانش‌آموز برای فوتسال یا والیبال قرار می‌گیرد، اما سالن‌های کوچک ۲۵۰ متری مجهز به طناب‌های بالارونده، نردبان‌های سوئدی و تشک‌های تمرینی دیواری، می‌توانند همزمان ۳۰ دانش‌آموز را با تحرک کامل پوشش دهند. این سالن‌ها با اولویت مدارس دخترانه ابتدایی و در قالب محیط‌های ایمن و محرم‌سازی‌شده ساخته می‌شوند تا در روزهای برفی، بارانی و به‌ویژه در اوج آلودگی هوای کلان‌شهرها، مانع از توقف زنگ ورزش شوند.»
علاوه بر این، آموزش و پرورش طرحی مشارکتی را اعلام کرده است: «هر مدرسه‌ای که سالن بلااستفاده‌ای با مساحت بیش از ۱۰۰ تا ۱۵۰ مترمربع داشته باشد نظیر کتابخانه‌ها، فضاهای خوابگاهی تعطیل‌شده یا فضاهای پیشینی تربیت‌بدنی متعهد می‌شود آن را به‌طور کامل تجهیز ورزشی کند.»

وقت احیای سواد حرکتی
با این همه، ساختمان‌ها و کف‌پوش‌ها بدون معلم باانگیزه جان نمی‌گیرند. این انتقاد همواره وارد بوده که ساعت ورزش در مدارس، آن‎طور که باید پویا و انگیزه بخش نیست.
 محمدزاده با توضیحاتی که ارائه می دهد، می گوید، آموزش و پرورش با اجرای دوره‌های آموزشی بازآموزی، راه‌اندازی شبکه ملی «شمیم»، طرح «هر دانش‌آموز یک مهارت» و فعال‌سازی کانون‌های تندرستی و استعدادیابی منطقه‌ای، در پی تزریق دوباره انگیزه به معلمان ورزش است.

مسیر سخت نیم‌متر تا یک متر 
تربیت بدنی در مدارس دیگر یک فوق‌برنامه تفننی نیست؛ سپری حیاتی در برابر سونامی دیابت، بیماری‌های قلبی-عروقی و اختلالات اسکلتی نسلی است که بخش عمده‌ای از روزمرگی‌اش در اسارت گوشی‌های هوشمند سپری می‌شود. برنامه‌ریزی‌های جدید و افتتاح‌های اخیر، نوری در انتهای دالان تاریک فقر حرکتی تابانده است، اما پیمودن مسیر سخت نیم‌متر تا یک متر، عزمی ملی، بودجه‌ای پایدار و همکاری پیوسته شهرداری‌ها و سازمان نوسازی را می‌طلبد تا حیاط مدرسه دوباره به میدان تپش و سرزندگی بدل شود.

​​​​​​​
محمدزاده: به‌جای سالن‌های بزرگِ هزار متری، الگوی ساخت را به سمت سالن‌های تیپ ۵ و فضاهای ۲۰۰ تا ۳۰۰ متری در حیاط مدارس برده‌ایم تا زنگ ورزش دختران در هر شرایط آب‌وهوایی بدون مزاحمت و آسیب دیدن برگزار شود